Challenges of Open Border

Challenges of Open Border

Buddhi Narayan Shrestha

BP Koirala Nepal-India Foundation has published its one year field based study report entitled ‘Nepal-India Open Border : Problems and Prospects’ in Birganj, Kathmandu, Bhairahawa, Kakandbhitta and some time ago in Mahendranagar. This report was prepared in the co-ordination of Prof. Lok Raj Baral. In the report, it is envisaged that privileges have been used by the people of both the frontiers due to open border. At the same time open border has created so many problems as well. During the publication of the report, it was said that there are some problems such as cross-border crime, human trafficking, smuggling of narcotic drugs, border dispute, construction of structures on the border area such as barrage, embankment etc. But it was not mentioned opinion, suggestion and recommendation in the report to solve the problems created by the open border; to expand further Nepal-India relation. On the other hand it was not highlighted, how to densify the facility and privileges more and more in an equal basis for the people of both countries, provided by the open border.

Birganj Gate
For the last few weeks, many discussions have been made concerning the open border between Nepal and India. From the Prime Minister of India to External Affairs Minister, Home Affairs Minister, Ambassador of India to Nepal to Bihar State Legislative Member have talked on open border. Similarly, Nepal’s Vice President, Foreign Affair Minister, Chairman of Tamalopa Party, Chief District Officer, Zonal Police Officer have spoken on the matter of open border. Almost all of these authorities have expressed that open border has been misused by the unwanted elements; and they have accepted that open border has created many perversion and deformity.

Prime Minister of India Narendra Modi said while meeting the Prime Minister Sushil Koirala informally after the swearing in ceremony in New Delhi that ‘Nepal and India should be mindful of mutual security concerns as they share an open border.’ At the end of Modi’s visit to Nepal, it is mentioned in the joint press statement that ‘Both sides have to make sure that the open border is not misused by unscrupulous elements posing security threats to either side, Nepal and India will not allow their territory to be used against each other.’

Sushma Swaraj, External Affairs Minister of India has said while she visited Nepal ‘open border between our two countries has moulded our unique relationship. This has facilitated extremely close people-to-people linkages. However, this has also been misused for criminal activities in the border areas, such as human trafficking, import and export of illegal drugs, smuggling of Fake Indian Currency Notes etc.’

Indian Ambassador to Nepal Ranjeet Rae said in an exclusive interview that ‘India and Nepal are very close friends and neighbours that share an open border. This has been so traditionally for centuries. In any close relationship, especially between neighbours with open borders, there will be irritants from time to time. But it will be resolved through dialogue, co-operation and understanding. We have an open border, someone commits a crime in one country and runs to the other. This is a problem for both countries. We have to set up our co-operation and co-ordination to ensure that the benefits are maximized and the problems are minimized.’

On the other side, Nepali authorities also have expressed concern over open border. Vice-President Parmananda Jha has said ‘The open border between Nepal and India should be considered a boon for the two countries. However, Nepal and India should try to ensure that the open border was not misused by smugglers, terrorists and criminals. Similarly, Foreign Minister Mahendra Bahadur Pandey has said in a seminar organized by the Institute of Foreign Affairs ‘Our immediate neighbours, expect Nepal’s active cooperation in not allowing our territory to be misused by elements inimical to them.’

Former Home Secretary Govinda Prasad Kusum has written- ‘Due to open border regime, not only Nepal side but also India side have been distressed equally. Open border has created problems as criminals commit crimes in India and they hide in Nepal. Nepali criminals cross the border easily and they are living in India.’

To mention all these sayings by the authorities of both the countries is that almost all of them have accepted the open border has been misused by the unwanted elements. But there is no expression how to eliminate the misuse of open border; and how to eradicate the perversion and deformity. In fact, it had to enunciate some ways and means to solve the problem.

Now it has to be realized that situation has been changed and the existing open border system between the two countries has to be converted into regulated border management system in a phase wise basis, to resolve the challenges of open border.

In the first phase, a mechanism should be developed to monitor by the CCTV cameras. CCTV and Digital Security Gate should be installed in a long but narrow corridor, and the travelers should walk through corridor speaking his/her name with caste, address, purpose of crossing the border and number of days he is travelling. It has to visualize and study his face, posture, dialect, way of walking, sequence of speaking on the computer monitor from inside the corridor. Doubtful traveler should be interrogated taking him to nearby small room. If he is found suspicious, it must be arrested for further inquiry. If he is a genuine passenger, he should be allowed to cross the border without any delay. The CCTV camera tied presently on the branches of a tree on the border crossing-point has been effect less. These CCTV cameras should be moved into the inner corridor.

As the next step, border crossing travelers should produce ID card, while crossing the international border, that would be scanned and recorded digitally and let the passenger go through immediately, except the doubtful person. It is commendable that the ID system has been introduced for the air passengers since 1 October 2000. Now it is necessary to implement such system also on the surface route to stop the misuse of open border. If this alternative system is introduced with a joint agreement, it will maintain peace and security on both the frontiers. As a result, criminals and unwanted elements could not have misuse the open border.


खुला सीमाका चुनौती

बुद्धिनारायण श्रेष्ठ

बीपी कोइराला नेपाल–भारत फाउन्डेसनले करिब एक वर्ष लगाएर तयार पारेको ‘नेपाल–भारत खुला सिमाना : समस्या र सम्भावना’ नामक स्थलगत अध्ययन प्रतिवेदन वीरगन्ज, काठमाडौं, भैरहवा, काँकडभिट्टा हुँदै केहीअघि महेन्द्रनगरमा सार्वजनिक गरियो। प्रा. लोकराज बरालको संयोजकत्वमा तयार पारिएको प्रतिवेदनमा दुई देशबीचको खुला सीमाका कारण दुवै देशका जनताले सुविधा उपभोग गरिरहेका छन् भन्ने उल्लेख गरिएको छ भने खुला सीमा व्यवस्थाले अनेकौं समस्या उब्जाएको सन्दर्भको पनि व्याख्या गरिएको छ। यस्ता समस्यामध्ये सीमा क्षेत्रमा हुने आपराधिक घटना, मानव बेचबिखन, लागुपदार्थ ओसारपसार, सीमा विवाद, सीमा क्षेत्रमा बनेका संरचना, ब्यारेज, तटबन्धले उब्जाएको समस्याबारे समेत अध्ययन गरिएको प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्ने समयमा बताइएको थियो। तर नेपाल–भारत सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउन यस्ता खुला सीमाले उब्जाएको समस्या कसरी समाधान गर्ने भन्ने सम्बन्धमा खास ठहर, सुझाव र सिफारिस सार्वजनिक भएको पाइएन। अर्कोतर्फ खुला सीमाले प्रदान गरेको सुविधालाई अझ विस्तृतीकरण गरी दुवै देशका जनतालाई समानस्तरमा कसरी उपभोग गराउने भन्ने विषयमा पनि प्रकाशमा पारिएको छैन।

एकाध महिना अघिदेखि नेपाल र भारतबीचको खुला सिमानाबारे निकै चर्चापरिचर्चा चलेर आइरहेको छ। यस्ता कुरा गर्नेमा भारतका प्रधानमन्त्रीदेखि विदेशमन्त्री, गृहमन्त्री, राजदूत तथा बिहार विधानसभाका सदस्यसम्म रहेका छन्। नेपालका उपराष्ट्रपति, परराष्ट्र मन्त्री, तमलेापा अध्यक्ष, प्रजिअ, अञ्चल प्रहरीलेे पनि बोलेका छन्। यस्ता पदाधिकारीमध्ये प्रायः सबैजसोले अवाञ्छित तत्वद्वारा खुला सीमाको दुरुपयोग गरिएको छ र खुला सीमाले अनेक विकृति पैदा गरेको छ भन्ने स्वीकार गरेका छन्।

प्रधानमन्त्री सुशील कोइराला भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको शपथ ग्रहण समारोहमा गएका समय ‘साइड लाइन’मा मोदीले भनेका थिए– ‘खुला सिमाना रहेका दुई मित्रवत् मुलुकले आपसी सुरक्षा चासोमा बढी ध्यान दिनुपर्छ।’ यसैगरी मोदीको नेपाल भ्रमणको अन्त्यमा जारी गरिएको संयुक्त प्रेस विज्ञप्तिमा ‘खुला सीमा आशंकायुक्त तत्वले दुरुपयोग गरी सुरक्षा निकायलाई चुनौती दिइरहेको कुरामा दुवै देश सजग रहनुपर्छ’ भन्ने उल्लेख भएको छ।

भारतीय विदेशमन्त्री सुषमा स्वराजले काठमाडौं भ्रमणमा आउँदा भनेकिथिइन् – ‘दुवै देशबीचको खुला सीमाले हाम्रो अनुपम सम्बन्धलाई ठोस बनाएको छ। यसले जनस्तरको सम्बन्ध एकदम नजिक तुल्याएको छ। यद्यपि, खुला सीमालाई दुरुपयोग गर्दै आपराधिक क्रियाकलापद्वारा मानव तस्करी, भारतीय जाली नोट तस्करी, लागुपदार्थ निकासी पैठारी गरिएको छ।’ सार्क गृहमन्त्रीस्तरीय बैठकमा काठमाडौं आएका भारतीय गृहमन्त्री राजनाथ सिंहले उपप्रधान तथा गृहमन्त्री वामदेव गौतमसँगको भेटमा भनेका छन् – ‘नेपाल–भारत खुला सीमामा धार्मिक अतिवादीको चलखेल बढिरहेकोले अपराधी, विध्वंशकारी र अन्य भारत विरोधी तत्वको क्रियाकलापलाई नियन्त्रण गर्न बढी ध्यान दिनु आवश्यक छ। यसैले खुला सीमा क्षेत्रमा हुने अपराध, नक्कली नोटको अवैध ओसारपसार रोक्न दुवै देशका सुरक्षाकर्मीले जोड दिनुपर्छ।’

भारतीय राजदूत रन्जित रेले एउटा अन्तर्वार्ताका क्रममा भनेका छन्– ‘नेपाल र भारत खुला सीमा भएका अति निकट मित्रवत् छिमेकी हुन्। दुवै देशबीच धेरै प्राचीन र ऐतिहासिक सम्बन्ध छ। खासगरी खुला सीमा भएका छिमेकीहरूबीच बेलाबखत झमेला आइरहन सक्छन्। तर संवाद, सहभागिता र समझदारीबाट सल्टिन्छन्। खुला सीमा भएकै कारण कोही एउटा देशमा अपराध गरी अर्कोमा गएर लुक्छ, यो दुवै देशका लागि समस्या हो। हामीले सहकार्य र समन्वयलाई सृदृढ पारेर खुला सीमाको फाइदालाई अत्यधिक तुल्याउने र समस्या न्यूनीकरण गर्नपर्छ’।

यसैगरी बीरपुर (भारत) मा एसएसबीले आयोजना गरेको ‘मिडिया मेनेजमेन्ट’ कार्यक्रममा भारतीय लोकसभा सदस्य रञ्जिता रञ्जनले नेपाल र भारतबीच सदियौंदेखिको मित्रता रहेको छ, तर खुला सीमाका कारण अवैध गतिविधि बढेकोले चिन्तित हुनुपर्ने अवस्था आएको बताएकिथिइन्। यस्तै बिहार विधानसभा सदस्य अच्युतानन्द सिंहले काठमाडौंमा आयोजित एक सम्मेलनमा ‘खुला सीमाबाट भारत विरोधी गतिविधि भइरहेकोमा नेपालले सतर्कता अपनाउनु पर्छ’ भनेका थिए। वीरपुरका एसएसबी प्रमुख डिएन बम्बेको विचार चाहिँ देशको सुरक्षासँगै खुला सीमा क्षेत्रमा हुने आपराधिक गतिविधि नियन्त्रण गर्न दुवै देश मिलेर जानुपर्छ भन्ने रहेको छ।

‘मधेसी जर्नलिस्ट एसोसियसन तथा मिडिया फर बोर्डर हार्मोनी’ नामक संस्थाले काठमाडौंमा आयोजना गरेको ‘नेपाल–भारत विधायकहरूको तीनदिने सम्मेलन’ मा उपराष्ट्रपति परमानन्द झाले ‘नेपाल र भारतबीच रहेको खुला सीमालाई दुवै देशका निम्ति वरदानको रूपमा मान्नुपर्छ। यद्यपि तस्कर, विध्वंशकारी तथा अपराधीलाई खुला सीमा दुरुपयोग गर्न नदिन दुवै देश दृढ रहन कोसिस गर्नुपर्छ’ भनेका थिए। यसै कार्यक्रममा तमलोपा अध्यक्ष महन्थ ठाकुरले असामाजिक तत्वले खुला सीमा दुरुपयोग गरिरहेकोमा यसलाई रोक्नुपर्छ, नियमन गर्नुपर्छ। तर खुला सीमालाई नियन्त्रण गरिनु हुँदैन भनेका छन्। परराष्ट्रमन्त्री महेन्द्रबहादुर पाण्डेले परराष्ट्र मामिला प्रतिष्ठानको एक सेमिनारमा ‘हाम्रो साँध जोडिएको छिमेकीले उनीहरुको शत्रुतत्वलाई हाम्रो सीमा दुरुपयोग गर्न नदिन नेपालको सशक्त सहयोगको चाहना गर्छन्’ भनेका छन्।

जिल्लामा ठूला अपराध हुन खुला सिमानाले सहज बनाएको बाराका प्रमुख जिल्ला अधिकारी परशुराम अर्यालको ठम्याइ रहेको छ। नारायणी अञ्चल प्रहरी एसएसपी सर्वेन्द्र खनाल सबैखाले अपराधको खुला सिमानासित ‘लिंकेज’ रहेको विश्वास गर्छन्। यसै सिलसिलामा पूर्व गृहसचिव गोविन्दप्रसाद कुसुम लेख्छन्– ‘खुला सिमानाका कारणले नेपाल पक्षमात्र होइन, भारत पक्ष पनि उत्तिकै पीडित छ। भारतमा अपराध गर्नेहरू नेपालमा लुक्ने र नेपालका अपराधी भारतमा बस्ने स्थितिले समस्या सिर्जना गरेको छ।’
माथि उल्लिखित प्रतिनिधिमूलक पदाधिकारी र पात्रको यत्तिका नालीबेली यहाँ किन लगाउनु परेको हो भने प्रायःजसोले नेपाल र भारतबीचको खुला सीमा संदिग्ध तत्वले दुरुपयोग गरेको सकारेका छन्। तर यस्तो दुरुपयोग कसरी हटाउने र दुई देशबीचको अन्तर्राष्ट्रिय सीमामा हुने विकृतिलाई कसरी निर्मूल पार्ने भन्ने सम्बन्धमा भने खास अभिव्यक्ति आएकोे छैन। वास्तवमा समस्या समाधानको युक्ति पनि निकाल्नुपर्ने होइन र?

खुला सीमामा विकृति आएको त यदाकदा स्वविवेकीय पद्धति अवलम्बन गरिनाले पनि हो। डा. रामशरण महत एउटा क्षेत्रीय बैठकमा भाग लिन पाकिस्तान गएर दिल्ली ‘ट्रान्जिट’ हुँदै काठमाडौं फर्कने क्रममा एकपटक इन्दिरा गान्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा दुई घन्टा रोकिनुपरेको थियो। दिल्लीस्थित नेपाली दूतावासको निकै दौडधुपले महत काठमाडौं फर्कन सकेका थिए। त्यसबखत कुनै नेपाली यात्रु चीन अथवा पाकिस्तान हुँदै भारत प्रवेश गर्न चाहेमा भारतीय भिसा अनिवार्य रहेको अडंगो भारतीय अध्यागमन कर्मचारीले तेर्स्याएका थिए। भारतका विभिन्न सहरमा कामगरी दसैं तिहारजस्ता चाडपर्वमा नेपाल फर्कदैँ गरेका कतिपय नेपाली नागरिकलाई सिमानामा भारतीय एसएसबीले सयपचास रुपियाँ नझारी खुला सीमापार गर्न नदिएका थुप्रै उदाहरण छन्। यसलाई पनि खुला सीमाको विकृतिकै रूपमा लिन सकिन्छ।

यस्तो व्यवस्थाले उब्जाएको चुनौती सामना गर्न अब खुला सीमालाई चरणबद्ध तरिकाले बिस्तारै नियमन गर्दै लैजानुपर्ने परिस्थिति उत्पन्न भएको छ। यसमध्ये पहिलो चरणमा अन्तर्राष्ट्रिय सीमा वारपार गर्ने यात्रुलाई सीसीटीभीजडित लामो कोरिडरबाट हिड्न लगाई आफ्नो नाम, थर, ठेगाना, कहाँ, के कामका लागि, कति दिनका निम्ति जानलागेको हो खुलाउनु पर्ने संयन्त्र र अभ्यासको विकास गर्र्नुपर्छ। भित्रीकोठाबाट ‘मनिटर’ गर्दा शंकास्पद यात्रुलाई अर्को सानो कोठामा लगेर केरकार गर्नुपर्छ। दोषी ठहरिए पक्राउ गरेर कार्बाही गर्नुपर्छ। नठहरिए तुरुन्त सीमापार गर्न दिनुपर्छ। सीमावारपार विन्दुमा रहेको रुखको हाँगामा बाँधिएका सीसीटीभी क्यामरा प्रभावहीन भएका छन्। ती सीसीटीभी क्यामेरालाई भित्र सार्नुपर्छ।

दोस्रो कदमका रूपमा सीमा वारपार गर्ने यात्रुले परिचयपत्र देखाउनुपर्ने र त्यसलाई स्क्यान गरी सूचीकृत अपराधी तथा शंकास्पद व्यक्तिबाहेक अन्य यात्रुलाई अविलम्ब जानदिने संयन्त्र लागु गर्नुपर्छ। स्मरणीय छ, १ अक्टोवर २००० देखि हवाइयात्रुले परिचयपत्र प्रस्तुत गर्नुपर्ने व्यवस्था लागु गरिएको छ। अब सतहमार्गमा पनि सीमाको दुरुपयोग रोक्न यस्तै प्रबन्ध आवश्यकता पर्न आएको छ। आपसी सहमतिमा यस्ता वैकल्पिक व्यवस्था अवलम्बन गरे दुवैतर्फ शान्ति सुरक्षा कायम हुनसक्ने थियो भने अपराधी तथा अवाञ्छित तत्वले सीमा दुरुपयोग गर्न पाउने थिएनन्।

Nagarik Daily Published on October 29, 2014.

Boundary Business in New Constitution

Boundary Business in New Constitution

Buddhi Narayan Shrestha

Constitution is the supreme law of the nation. New constitution has to be framed reflecting the incidents of by gone days, managing the present context with a view to determine the future pavement of upcoming days. Various laws and regulations under the constitution will be arranged. So the constitution is the vital document for the overall development of the nation. Generally, constitution should be chalked down and formulated with a view that it may not to be amended for a long time. Therefore, it should be consulted with the concern professional organizations, subject matter specialists, intellectuals, professors, lawyers, geographers, security experts, culture expert, physicians, businessmen, industrialists; and also the political leaders who are out of Constitution Assembly; discussing with the general people in connection to finalize the new constitution.

Boundary related matters should be incorporated in the new constitution definitely. Because boundary business is the sensitive and important element for the nation. If there is no definite boundary, there will be no existence of the nation. Boundary has been related to the sovereignty, freedom, unity and territorial integrity of the nation. In fact, boundary is a very sensitive element for the identity and integrity of the country. If one square kilometer of the country’s territory is encroached, the citizens residing on that portion of land will be alienated. In course of time, if thousands of square kilometers of frontier are over ruled by the neighbouring countries, there will be a challenge on the identity and location of the nation on the globe.

It has to be mentioned that Nepal is an independent, indivisible, sovereign, nation. The territory within the existing boundary shall not be allowed to shrink by any means or reason.

Regarding the state restructuring into various provinces, it must be written very clearly that it will always be maintained the territorial integrity of the nation in any cost. The federal province should not have any kind of power to disintegrate. The parliamentarians must pay attention on the incident of Crimea. If they neglect, Nepal shall meet the misfortune as Ukraine has experienced woefulness that its Federal State Crimea did split up from mainland Ukraine.

One last and very important point should be incorporated in the new constitution. The point is- ‘Some portion of territory could be exchanged with the neighbouring country, if it is related to the interest and overall development of the nation. But the area of the country will not be shortfall to be acquired; and in the context of the use of land, there will not be less useful in the quality of the land. Treaty for the exchange of certain portion of land must be passed by at least 90 percent of the parliament.’

Some months ago, Indian External Minister and Prime Minister had visited Nepal officially. In connection to their visit, they had directed to the Foreign Secretaries of both the countries to find out the ways and means, obtaining technical advice from the Border Working Group (BWG), to resolve the long outstanding border encroachment and dispute of Kalapani and Susta area. The BWG has been formulated and it has already started to work. Kalapani area has been occupied by the Indo-Tibetan para-military force since 1962 and Susta has been encroached by the Indian farmers for a long time. In this context, if India proposes to make the exchange offer of territory; providing their territory from Nepal’s Mechi border to the boundary of Bangladesh to Nepal, instead of Nepal’s Kalapani-Limpiyadhura; there should have been some provision to be accommodated in the new constitution. In the past, Nepal had provided some land to India to construct the Sharada Barrage. Instead, Nepal had received the Indian land as an exchange. However, Nepal is yet to receive 36.67 Acre of land. Principle of exchange (give and take) of territory was adopted also during Nepal-China boundary demarcation. It shows that there will not be a new dimension to exchange Nepal’s land with the neighbouring countries.


नयाँ संविधानमा सिमानाका कुरा


संविधान भनेको सिङ्गो मुलुकको विगतलाई प्रतिविम्बित गर्दै वर्तमान समयलाई व्यवस्थापन गर्ने र आउँदो दिनको बाटो सुनिश्चित गर्ने सबैभन्दा ठूलो कानुनी दस्तावेज हो । देशको राष्ट्रिय एकता, भौगोलिक अखण्डता, सार्वभौमसत्ता सम्पन्नता, स्वतन्त्रता र स्वाधीनतालाई कायम राख्दै प्रजातान्त्रिक पद्धतिअनुसार राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक उपलब्धिता हासिल गर्न सकिने मान्यताअनुरुप संविधान निर्माण गरिनुपर्छ । मूल कानुनका रूपमा रहेको संविधान अन्तर्गत राज्य सञ्चालन गर्न विभिन्न ऐन, कानुन, नियमावली आदिको प्रबन्ध गरिन्छ । यसलाई सबै नागरिकले पालना गर्नुपर्छ । यसै कारणले संविधानमा मुलुकको सर्वाङ्गीण तथा दिगो विकासका अवधारणा उल्लेख गरिएको हुनुपर्छ । सामान्यतया संविधानका धारा-उपधाराहरू धेरै वर्षसम्म संशोधन सुधार गर्न नपर्नेगरी तर्जुमा गरिनुपर्छ । लामो समयसम्म कामयाव हुने संविधान निर्माण गर्ने क्रममा विभिन्न पेसागत संघ-संस्थाका विषयविज्ञ, बुद्धिजीवी, प्राध्यापक, कानुनविद, भूगोलविद, सैन्यविद, संस्कृतिविद, चिकित्सक, व्यापारी, उद्योगपति तथा संविधानसभा बाहिर रहेका राजनीतिक दलका शीर्ष नेतृत्व वर्ग र आम नेपाली जनतासँग छलफल गर्नुपर्छ । उनीहरूको राय सुझावलाई कदर गर्दै सकेसम्म सबैको अवधारणा समेटिनुपर्छ ।

निकट भविष्यमा बन्ने नयाँ संविधानका धारा-उपधारामा सीमा व्यवस्थापन र सीमा अङ्कनका कुरा अवश्य पनि संलग्न गरिनुपर्छ । किनभने सिमाना भनेको राष्ट्रको संवेदनशील र महत्त्वपूर्ण तत्त्व हो । सिमाना रहेन भने देशको अस्तित्व नै रहँदैन । कुनै क्षेत्रको सीमारेखा संकुचन हुँदै गयो भने नेपाली नागरिक विदेशीमा परिणत हुनपुग्छन् । राष्ट्रको कुल क्षेत्रफलमा आघात पर्दै गयो भने देश संकुचन हुनपुग्छ । अन्ततोगत्वा देशको अस्तित्व नै खतम हुनजान्छ ।


अर्काेतर्फ सिमानाले जमिनको सतहमा अंकित सीमारेखा मात्रै जनाउँदैन, तर त्यो सीमारेखा जमिनको सतहबाट सिधै तल पृथ्वीको केन्द्रविन्दुसम्म पुगेको र जमिनबाट सिधै माथि अकाशमा अनन्तसम्म पुगेको मानिन्छ । यसैले देशको भूभागको र पृथ्वीभित्रको तथा आकाशीय क्षेत्रको सार्वभौमिकताका कुरालाई मध्यनजर राखी सिमानाको विषयवस्तु संविधानमा अपरिहार्य रूपमा उल्लेखन भएको हुनुपर्छ ।


माथि उल्लिखित कुरा तथा छिमेकी देशको सुरक्षा चासोलाई पनि ध्यानमा राखी नेपालको भौगोलिक अखण्डता, अविभाज्यता अटल रूपमा कायम रहनेगरी एवं नेपालको स्वतन्त्रता, राष्ट्रियता, सार्वभौमिकता सदासर्वदा अक्षुण्ण रहनेगरीे नेपालको भावी संविधानमा नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सीमा व्यवस्थापन तथा सीमा अंकनका निम्न बुँदाहरू संवैधानिक प्रावधानभित्र रहनु आवश्यक देखिन्छ ः


सर्वप्रथमतः नेपाल एक अविभाज्य तथा अखण्डित राष्ट्रका रूपमा रहनेछ भन्ने कुरामा जोड दिँदै नेपालको वर्तमान सिमानालाई कहिल्यै पनि भाग लगाउन नसकिने व्यवस्था संविधानका धारामा उल्लेख गरिएको हुनुपर्छ । दोस्रो, नेपालको सीमारेखाले घेरेको क्षेत्रफलमा कहिल्यै पनि कमी हुन नदिने प्रावधान राखिनुपर्छ । किनकि राष्ट्रको एक वर्गकिलोमिटर भूखण्डमा कमी आयो भने अथवा सीमा अतिक्रमित भयो भने त्यस भूखण्डको नेपाली नागरिक विदेशी वासिन्दा हुनपुग्छन् भन्ने कुरा हृदयंगम गर्नुपर्छ ।


तेस्रो बुँदा, नेपाल राज्यको प्रादेशिक अखण्डतामा प्रतिकूल असर पर्नेगरी कुनै सन्धि, सम्झौता, समझदारीपत्र, अनुमोदन, सम्मिलन, स्वीकृति वा समर्थन गरिने छैन भन्ने किटानी प्रावधान उल्लेख गरिनुपर्छ । अर्को बुँदा, केन्द्र अन्तर्गतका विभिन्न संघीय प्रदेशले राष्ट्रिय अखण्डता, मुलुकको स्वाधीनता र स्वतन्त्रताको परिधि बाहिर गएर काम गर्न नपाउने प्रावधान समावेश गर्नुपर्छ । यस सम्बन्धमा युक्रेनको क्रिमिया चोइटिएको घटना मनन गर्नुपर्छ ।


पाँचौ बुँदा, नेपालको अखण्डताको प्रतिकूल हुने कार्यमा प्रतिबन्ध लगाउनेगरी कानुन निर्माण गर्नुपर्छ । छैठौं, सिङ्गो नेपाल राज्यको प्रादेशिक अखण्डताको प्रतिकूल हुनेगरी संसदमा छलफल गर्न तथा प्रस्ताव ल्याउन पूर्ण बन्देज लगाउनुपर्छ । अर्को बुँदा, संघीय स्वरुप अन्तर्गत विभिन्न प्रदेशहरूको निर्माण गर्दा राष्ट्रको विखण्डनवादी खतरालाई र विखण्डनकारी विचारलाई नियंत्रण गर्ने प्रावधान रहनुपर्छ ।


आठौं कुरा, छिमेकी देशहरूसँग नेपाल राज्यको सीमा व्यवस्थापन, सीमा अङ्कन, सीमा बडापत्र विषयमा सन्धि-सम्झौता गर्दा संसदको दुई तिहाइ मतले पारित गर्नुपर्ने सर्त राखिनुपर्छ । नवौं बुँदा, नेपालको सिमानाभित्रको कुनै भूभागको सुरक्षामा आँच आउने देखिएमा वा अन्य कुनै मुलुकबाट नेपालमाथि बाह्य आक्रमण तथा लडाइँ भई आफ्नो कुनै खास क्षेत्र गुम्नसक्ने अथवा भूमि अतिक्रमण भएका कारणले गम्भीर समस्या उत्पन्न भएमा देशमा सङ्कटकालीन अवस्था घोषणा गर्नसक्ने प्रावधान राखिनुपर्छ । किनकि देशको सिमाना एक संवेदनशील तत्त्व हो । देशको सीमा सिंकुडिंँदै गयो भने नेपालको क्षेत्रफल घट्दै गई अन्ततोगत्वा देशको अस्तित्व नै खतरामा पर्न सक्छ । दसांै कुरा, राष्ट्रको चौबन्दी सीमाक्षेत्र भित्रको भूभागलाई खण्डित गर्नेगरी सशस्त्र विद्रोहको गम्भीर संकट उत्पन्न हुने देखिएमा देशमा संकटकालीन अवस्था घोषणा गर्नसक्ने प्रावधान राखिनुपर्छ ।


एघारांै बुँदा, नेपाललाई खण्डीकरण गर्न खोज्ने जोसुकैलाई पनि तत्काल नजरबन्द तथा आजन्म जेल सजाय दिनसक्ने प्रावधान समावेश हुनुपर्छ । अर्काे कुरा, नेपाल र चीनबीच नियमन सीमा व्यवस्था अपनाइरहेकोमा यसलाई अझ सुदृढ गरी लुकिछिपी गरिने गैरकानुनी आवागमनलाई पूर्ण रोकथाम हुनेे व्यवस्था समावेश हुनुपर्छ । यसैगरी तेर्‍हौं बुँदाका रूपमा नेपाल-चीन तथा नेपाल-भारत बीचको अन्तर्राष्ट्रिय सीमा सुपरीवेक्षण, सीमाखम्बा मर्मत-सम्भार तथा अन्तरसीमा सूचना जानकारी आदान-प्रदान सम्बन्धी सीमा प्रोटोकललाई निश्चित समयावधिभित्र नवीकरण गर्दै लगिने व्यवस्था संविधानको उपधारामा उल्लेख गरिनुपर्छ ।


चौधौं बुँदा, नेपाल-भारतको अन्तर्राष्ट्रिय सिमानामा खुला सीमा प्रचलन भइरहेकोमा अन्तर्राष्ट्रिय तथा दक्षिण एसिया क्षेत्रमा बढ्दो आतङ्ककारी गतिविधि रोक्न, दुवै देशको शान्ति सुरक्षा अमनचैन कायम राख्न र अन्तरसीमा आपराधिक र विध्वंसात्मक क्रियाकलाप रोकथाम गर्न दुई देश बीचको सीमा दुरुपयोग गर्न नसक्ने व्यवस्थामा संयुक्त रूपले क्रमशः सीमा नियमन गर्दै लगिने प्रावधान संविधानको धारामा समावेश हुनुपर्छ । हवाइयात्रामा नेपाली र भारतीय नागरिकलाई पनि २०५७ असोज १५ देखि नियमन रेगुलेटेड व्यवस्था लागू गरिसकिएको छ । अर्को कुरा, सीमा व्यवस्थालाई सुदृढ गर्न सीमावर्ती क्षेत्रमा नेपाल सशस्त्र प्रहरीबलको तैनाथीलाई सुदृढ र प्रभावकारी बनाउने प्रावधान उल्लेख गरिनुपर्छ ।


सोह्रौं बुँदा, नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सीमारेखामा रहेका सीमाखम्बा, दसगजा क्षेत्रको रेखदेख, सुरक्षा, सम्भार, अनुगमन, प्रतिवेदनको काम जिल्ला र इलाका स्तरमा जिल्ला प्रशासन कार्यालयद्वारा एकीकृत रूपमा गराइने प्रावधान राखिनुपर्छ । सीमा सुरक्षार्थ आवश्यक पर्ने सामग्री उनीहरूलाई उपलब्ध गराउनुपर्ने व्यवस्थाको प्रावधान पनि उल्लेख हुनुपर्छ ।


अन्तिम तथा महत्त्वपूर्ण बुँदा वर्तमान अवस्थामा संविधानमा उल्लेख गर्नुपर्ने कुरा आइलागेको छ । त्यो बुँदा हो, ‘देशको हित तथा सर्वाङ्गीण विकास हुने भएमा नेपालको केही तथा निश्चित भूभाग छिमेकी मुलुकसँग सट्टापट्टा गर्न सकिनेछ । तर यसरी सट्टापट्टा गर्दा नेपाल राष्ट्रको क्षेत्रफलमा कुनै पनि हालतमा कमी हुनुहुँदैन र उपयोगिताको हिसाबले पनि कमसल गुणस्तरको हुनुहुँदैन । सट्टापट्टाको सन्धि-सम्झौता गर्दा संसदको नब्बे प्रतिशत मतले पारित गर्नु पर्नेछ ।’ यो दफा राख्नुपर्ने कारण के हो भने भारतीय विदेशमन्त्री तथा प्रधानमन्त्रीको केही अघि नेपाल भ्रमणको सिलसिलामा दुई देश बीचको कालापानी, सुस्ता सीमा समस्या समाधान गर्ने कार्यका लागि दुवै देशका परराष्ट्र सचिवहरूलाई दिइएको निर्देशनपश्चात् संयुक्त ‘बोर्डर ओर्किङ ग्रुप’ गठन भई काम सुरु भइसकेको छ । यसै क्रममा भारतले कालापानी-लिम्पियाधुरा क्षेत्रको सट्टा नेपाललाई मेची नदी पूर्वदेखि बंगलादेशसँग नेपालको सीमा जोडिने भूभाग दिनेगरी सट्टापट्टा गरौं भन्ने प्रस्ताव राखेमा यस्ता प्रस्तावलाई समेत अटाउनेगरी भावी संविधान लेखन हुनुपर्छ । विगतमा शारदा ब्यारेज बनाउन नेपालले भारतलाई जमिन उपलव्ध गराई त्यसको सट्टा लिएको थियो । यद्यपि ३६.६७ एकड जमिन नेपालले पाउन बाँकी नै रहेको छ । नेपाल-चीन सीमांकन समयमा पनि सट्टापट्टा सिद्धान्त अपनाइएको थियो । त्यसैले जमिन सट्टापट्टा प्रथा नेपाल र छिमेकी मुलुकबीच नौलो आयाम होइन ।

Wiedner wept loudly in Nagarkot

Wiedner wept loudly in Nagarkot


Buddhi Narayan Shrestha

Mr. ZM Wiedner was the Assistant Director of Geodetic Survey Branch, Survey Department, Nepal from 1970 to 1997. He was the Czech Republic national and working for Institute of Geodetic and Cartographic Enterprise in Czech. He had come to Nepal to work in the Survey Department of Nepal under the OPEC program of the United Nations. Wiedner also worked in the Survey Department as an Advisor from October 1987 to April 1988 for eighteen months assigned from the UNDP.

During the tenure of Assistant Directorship of Survey Department and chief of Geodetic Survey Branch, Wiedner enunciated and established the ‘Nagarkot Astronomical Observatory.’ He was keen to develop Nagarkot Station and connect it to Very Long Base Interferometry (VLBI) of Taskent of Russia and Tokyo of Japan. But the work was not completed as his tenure in Nepal was completed. However, Nagarkot was developed as Trigonometrical Fundamental Station, Gravity Point, Precise Leveling Station, Doppler Point, GPS/GNSS Point Tracking Station, Weather Recording Station, Circum Zenithal Observation Staion etc.

Nagarkot observatory expanded within the parameter of 42 hectare of land, located at 2150 meter from the mean sea level, twenty seven kilometer far from Kathmandu downtown. But it was misused after Wiedner’s return from Nepal. The top of Nagarkot hill area where there is observation tower and fundamental geodetic stations within the premises was misused by the picnic-goers from Kathmandu city and it was converted into merry making place, especially on Saturdays.

It is envisaged that if Wiedner would have come back to Nagarkot observatory area in these days; and if he had seen misuse of Nagarkot premises in such a fashion, he would weep very loudly in Nagarkot.
The detail article has been published in the Magazine ‘Bhumi Sandesh’ Year-6, Number-6, 2014 as following in Devanagari script:

विडनर नगरकोटमा डाको छोडेर रोए


बुद्धिनारायण श्रेष्ठ

नापी विभाग अर्न्तर्गत खगोल तथा भू-मापन महाशाखामा सात वर्षसहायक निर्देशकको पदमा काम गरेका र सल्लाहकारका रुपमा अर्को डेढ वर्षकार्य गरेका विडनर आप\mनो देश चेक रिपब्लिकको राजधानी प्राहाबाट २०७० साउन २५ गते काठमाडौं आएका थिए । काठमाडौं टेकेको भोलिपल्टै अर्थात् २६ गते शनिबार उनी नगरकोट खगोलीय वेधशाला गए । नगरकोटतर्फलाग्दा यिनको अनुहार फुरुङ्ग परेको देखिन्थ्यो, मानौ यिनले केही लाभ हासिल गर्दैछन् । नगरकोटको डाँडोमा रहेका क्लव हिमालय जस्ता होटेल पार गरेर जंगल तथा घुमाउरो पक्की सडकबाट उकालो गुड्डा यिनमा प्रशन्नता थपिदै थियो । नगरकोट वेधशालाको कार्यालय भवन नजिकबाट गाडी उँभो लाग्दा यिनको मुहार तेजिलो थियो । वेधशाला क्षेत्रको गाडी पुग्ने अन्तिम विन्दुमा गाडी रोकियो । गाडीबाट उत्रने बेलामा यिनको अनुहारमा अलि मलिनता देखियो । जमिनमा उत्रेर दायँा बायाँ रहेका चमेना र चाउचाउ विस्कुट विक्री गर्ने पसलहरु हेरेर यिनको मुहार अझ खस्कियो । त्यसपछि पैदल जानुपर्ने सिढि उक्लदै जाँदा यिनको अनुहार गम्भीर हुन पुग्यो । यसपछि यिनी थुम्कोमा रहेको अब्जरभेशन टावरमा पुगे । उकालो चढाइले यिनमा केही स्वाँस्वाँ आएको थियो । टावर नजिक टक्क अडेर एकाध मिनेट दायाँ-बायाँ नियाले । यिनलाई के लाग्यो कुन्नी, एकै छिनमा यिनी आफ्नो अनुहार निचोरिएको कागति जस्तो बनाई सुक्क-सुक्क गर्न लागे । त्यसको आधा मिनेटमै यिनी त डाको छाडेर रुन पो लागे । एउटा पाको उमेरको मानिस त्यस माथि पनि गोरो छालाको विदेशी ह्वँा ह्वँा रोएको देखेर अगल-बगलमा रहेका मानिस छक्क परे र चिन्तित पनि देखिए । विडनरसँगै रहेका नगरकोट वेधशालाका प्रमुख गोविन्दप्रसाद अधिकारी विडनर डाको छोडेर रोएको देखेर हक्क न बक्क भए । अब कसो गर्ने र के गर्ने भनेर अधिकारी एकै छिनसम्म त अत्तालिए ।
अलि धर्ैयवान भएर विडनरले टावरको चारैतिर हेरे । टावरको दक्षिणतर्फो खाली भागमा १०-१२ जनाको समुह ठूलो स्पिकरबाट निस्केको गीतको आवाज सुन्दै खानपिन गर्दै रमाइरहेका देखे । उत्तरतर्फअलिकति खुलाभागमा पिकनिक मनाउने अर्को जत्था बियर, वाइन, हृविस्कीको चुस्कीमा रम्दै तास खेलिरहेको पाए ।


पश्चिमपट्टकिो फलामे बारबाहिर एक जोडी -केटाकेटी) मुग्धकण्ठले गफिदैं गरेको र बेला-बेलामा थुतुनो जोड्ने-जोड्ने अवस्थामा पुग्न खोजेको दृश्य पनि देखे । अब्जरभेशन टावरको टुप्पोतिर आँखा लगाउँदा ५-७ केटाकेटी माथि प्लेटर्फममा उभिएर रमाइरहेको अनुभव गरिरहेको हेरे ।
टावरको फलामे पाइप डण्डिमा झुन्डेर विद्यार्थी जस्ता देखिने मसिना केटाहरु पिङ खेलेजस्तो मच्ची रहेका दृश्यले यिनको मनमा च्वास्स् घोच्यो । एकजना युवक टावरको फलामे पाइप समात्दै तलतिर ओर्लेर टावरको बीच भागमा अवस्थित पिलरको टाउकोमा टेकेर भर्ुइमा हाम फालेको देखेर विडनरले मर्माहित भएको अनुहार लगाए ।


विडनरले प्रमुख नापी अधिकृत गोविन्द प्रसाद अधिकारीलाई सोधे- यो Fundamental Pillar को टाउको टिनको ढकनीले छोपेर ताला लगाउने गरिएको थियो । यो कहिलेदेखि गायब गरियो – अधिकारीले जवाफ फर्काए- म यहाँ सरुवा भएर आउनुअगाडी नै ढकनी थिएन ।


विडनरले टावरको पर्ूवपट्टकिो भिरालो भागतर्फहर्ेदा वौद्धधर्मावलम्वीले टावरको पाइपमा बाँधेर ध्वजापताका तलको रुखसम्म टाँगेको देखे । अनि टावरको दक्षिणतर्फलाग्दा एकजना अधवैंशे महिलाले आगो बालेर हरियो मकै पोलेर बेचिरहेको पाए । त्यो आगोले बेला बेलामा धुँवाको मुस्लोलाई हावाले आकाशतिर उडाएको पनि हेरे ।
विडनर टावरबाट तलतिर रहेकेा वेधशालाको अफिसतिर ओर्लनै लागेको बेला त्यहाँ ३ जना नेपाली प्रहरीका जवान आइपुगे । प्रहरीले टावर वरिपरिको चक्कर लगाए । विडनरलाई अचम्म लाग्यो, यहाँ किन प्रहरी आएको होला – मन थाम्न नसकेर विडनरले प्रहरीलाई सोधे- तपाईंहरु किन यहाँ आउनु भएको हो – प्रहरीको जवाफ थियो- “यहाँ कहिलेकाहि झगडा पनि हुने गर्छ । दिन ढल्ने बेला कुने दिन मारमुङ्री पनि गछ्रन् । आज शनिवारको दिन भएकोले सुरक्षाको लागि हामी आएका हौं ।”


विडनरले ती प्रहरीको नाम सोधनी गर्दा एकजनाले जवाफ दिए- म प्रहरी हवल्दार कर्ण्र्ााहादुर भारती हुँ । यी २ जना कन्स्टेवल मेरा सहयोगी । यो थियो २०७० साउन २६ शनिवारको दिन । विडनर नगरकोटमा किन रोए भन्ने कुरा अलि पछि लेखौला । त्यसभन्दा पहिला विडन को हुन् भन्ने कुरा अलि विस्तृत उल्लेख गर्न लागेको छु ।
संयुक्त राष्ट्रसंघको ओपेक सहायता कार्यक्रम अर्न्तर्गत नेपालको नापी विभागमा काम गर्न जेड् एम् विडनर नेपाल आएका थिए । यिनी चेक गणराज्य -त्यसबखत चेकोस्लाभाकिया) का नागरिक थिए । यिनले २०२६ सालको सुरुदेखि २०३३ सालसम्म नापी विभाग अर्न्तर्गत खगोल तथा भू-मापन -जियोडेटिक) महाशाखा प्रमुखका रुपमा सहायक निर्देशक पदमा काम गरे । नेपालमा कार्यकाल समाप्त गरेर आप\mनो देश चेकोस्लाभाकियाको इन्सिच्युट अफ जियोडेटिक एण्ड कार्र्टोग्राफिक इन्टरप्राइज फर्केको १० वर्षछि संयुक्त राष्ट्र संघको प्राविधिक सहायता अर्न्तर्गत यिनी खगोल सल्लाहकारका रुपमा फेरि नेपालको नापी विभाग अर्न्तर्गत खगोल तथा भूमापन महाशाखामा आए । उत्पादनमूलक सल्लाहकारका रुपमा यिनले २०४३ कात्तिकदेखि २०४४ चैत्रसम्म १८ महिना काम गरे । डिल्लीबजार चारखाल अड्डामा कार्यालय अफिस भए तापनि यिनी हप्ताको २-३ पटक नगरकोट खगोल वेधशाला पुग्ने गर्थे ।


खगोल तथा भूमापन महाशाखाको सुरुको समयमा विडनरले निकै महत्वपर्ूण्ा योगदान गरेको पाइन्छ । सुरुमा यिनले कित्तानापीको लागि चाहिने त्रिकोणमितिय नियन्त्रण विन्दुको आधारभूत संरचना बनाई त्यसलाई कार्यान्वयन गरी महाशाखाको जग बसाले । यिनले National Geodetic Frame work को योजना तयार पारे । Triangulation Instruction Book -नेपाली र अंग्रेजी भाषामा) तयार पारे ।  जस अनुसार कर्मचारीलाई फिल्डमा काम गर्न सुगम भयो । साथै आधुनिक प्राविधिक यन्त्रहरु Theodolite, Geodimeter, Distomat, Level, Mini-Computer आदि पनि आर्जन गर्ने प्रवन्ध मिलाए । महाशाखामा आफू मातहत अन्य केही विदेशी सह-विशेषज्ञ तथा स्वयंसेवकहरु संयुक्त राष्ट्रसंघकै सहायता अर्न्तर्गत ल्याएर काम गराए । यसले गर्दा कित्ता नापी कार्यको परिशुद्धताका लागि चाहिने चौथो दर्जाको नियन्त्रण विन्दुहरु समेत शुद्धतापर्ूण्ा तरिकाले स्थापना गर्न मद्दत पुग्न गयो । यिनकै पालादेखि कित्ता नापी नक्सा “आइल्याण्ड पद्धति” को बदला नियन्त्रण विन्दुका आधारमा तयार गर्ने क्रम सुरु भयो ।
देशको Triangulation Network परिशुद्ध गर्न २०३२ सालमा नगरकोट खगोलीय वेधशाला स्थापना भयो । नगरकोट-साँगा-भातेढिकुरोमा Fundamental Station हरु खडा गरी यसैका आधारमा देशभरको Triangulation Network जोडियो । नियन्त्रण विन्दुको जालोलाई समायोजन गरी परिशुद्ध पार्न राति तारा ग्रहको अवलोकन र्सर्भेक्षण गर्न विडनरले संयुक्त राष्ट्रसंघको सहायतामा र्सकम् जेनिथल यन्त्र आर्जन गरेर नगरकोटमा स्थापना गरे । यो यन्त्र राख्न एउटा छुट्टै सानो घर निर्माण गरी त्यस घरको पाखापरेको छाना स्लाइडिङ्ग हुन सक्ने बनाइयो । र्सकम जेनिथलका साथै क्रोनिमिटर, ओमेगा टाइम रिकर्डर, रेडियो रिसिभर, ब्यारोमिटर, अल्टिमिटर, कम्प्युटर आदि सामान पनि आर्जन गरिएको थियो । तथ्यांक स्थापना गर्ने काममा सुगमता ल्याउन र कुनै अवरोध आइपरे तुरुन्तै निर्देशन दिन र जानकारी आदान प्रदान गर्न Wireless transmission सेट जडान गरिएको थियो । यस अर्न्तर्गत नगरकोट, डिल्लीबजार, पोखरा, धनकुटा आदि स्थानमा Direct Wireless द्वारा प्राविधिक निर्देशन दिइने गरिन्थ्यो । यिनकै कार्यकालभित्र सम्वत् २०३३ मा Triangulation and Astronomical  किार्यको शुद्धताका लागि आवश्यक पर्ने Laplace Station नगरकोट समेत नेपालको ७ स्थानहरुमा चेकोस्लाभाकिया सरकारको सहयोगमा त्यस देशको र्सर्भेयरहरु र नेपाली नापी अधिकृतहरु समेत सामेल भई स्थापना गराए । यस अनुसार नगरकोटलाई गुरु विन्दुका रुपमा लिइयो । विदेशी Technology Transfer होस् भनी लाप्लास विन्दु स्थापना गर्ने कार्यमा नेपाली अधिकृतहरुलाई पनि संलग्न गराइएको थियो । नेपाली प्राविधिकलाई नयाँ प्रविधिको ज्ञान हासिल गराउन विडनरले पाँच अधिकृतलाई -बाबुराम आचार्य, नरनारायण श्रेष्ठ, महेश्वर भट्टर्राई समेतलाई) मध्यम अवधिको तालिमका लागि चेकोस्लाभाकिया पठाउने प्रबन्ध गरी तालिम हासिल गराए ।
विडनरले आप\mनो सहायक निर्देशकको कार्यकालमा नगरकोटमा ग्राभिटी विन्दु पनि स्थापना गरेका थिए । त्रिभुपन अन्तर्रर्ााट्रय विमानस्थल परिसरभित्र पनि ग्राभिटी विन्दु स्थापना गरेका थिए । यहाँ एउटा प्रसंग पनि जोडौं । थाइ इन्टरनेशनलले बैंककबाट काठकाडौंमा हवाई उडान सुरु गरेका समय त्रिभुवन अन्तर्रर्ााट्रय विमानस्थल पदाधिकारीले दिएको Airport Runway को उचाई थाई पाइलटको Instrumental Landing को उचाइसँग नमिलेको गुनासो गरेपछि विमानस्थल पदाधिकारीले नापी विभागमा लेखापढी गरे । नापी विभागले विडनरको नेतृत्वमा अध्ययन अवलोकन गर्न टोली खटायो । विडनरको अध्ययन र संगणना अनुसार पुरानो उचाई नमिलेको ठहर्राई नयाँ शुद्ध उचाईको तथ्यांक हवाई विभाग मार्फ थाई यएरलाइन पठाइयो । यसपछि थाईले केही नापनक्सा औजार नापी विभागलाई उपहार स्वरुप दियो ।
यिनै मित्रताका कारण र नगरकोट वेधशालालाई सुदृढ गर्नुपर्छ भन्ने धारणाले विडनरले त्रि.अ.वि.को ग्राभिटी विन्दुलाई बैंककको Absolute Gravity Station सँग जोडे । Bangkok Gravity Station मा र्सर्भेक्षणको काम सम्पन्न गर्ने वित्तिकै त्यसै दिन थाई यएरलाइन्सको सौहार्दतामा नेपाली प्राविधिज्ञहरुलाई लिएर तुरुन्तै जहाज त्रिभुवन अन्तर्रर्ााट्रय विमानस्थलमा ल्याई २४ घन्टाभित्रै यहाँको विन्दुमा क्यल्रि्रेशन गरिएको थियो । विडनरको योजना थियो, अब नगरकोटलाई कोलोम्बो र दिल्लीको ग्राभिटी स्टेशनसँग जोडी Bangkok-Kathmandu-Delhi-Karachi-Colombo-Bangkok Network फिजाउने । यसपछि नगरकोट गुरु विन्दुलाई रुसको Taskent र जापानको टोकियो VLBI Network Gravity Station हरुसँग जोडेर Very Long Base Interferometry (VLBI) स्थापनाको काम पूरा गर्ने विडनरको चाहना थियो । तर यो कार्य पूरा हुन सकेन, उनको कार्यकाल बढ्न नसकेको कारण ।
एक पटक यिनी घर विदामा जाँदा नेपालको Relief Map फाइबरमा बनाएर ५० थान ल्याएछन् । नापी विभाग, खगोल तथा भूमापन महाशाखा, भूमि सुधार मन्त्रालय सचिव कोठाको भित्तामा टाँगियो । दरबारका सचिवले पनि यो नक्साबारे थाहा पाएछन् र माग गरे । विभागबाट आवश्यक थान पठाइयो । त्यसको एक वर्षछि फेरि अर्को खेपको माग आयो । विभिन्न मन्त्रालय, युएनडिपि तथा केही नियोगमा बाँडिसकिएकोले नापी महानिर्देशकको कार्यकक्षमा टाँगिएको एक प्रति पठाएर दरबारको चित्त बुझाइएको थियो । विडरनको सहायक निर्देशकको कार्यकालको केही काम माथि वर्ण्र्ाारियो । अब उनले सल्लाहकारका रुपमा गरेको केही कुरा छोटकरमिा लेख्दै छु ।
जेड एम विडनर सम्वत् २०४३-४४ का लागि सल्लाहकारका रुपमा आए तापनि उनले उत्पादनशील काम नै गरे । उनले खगोल तथा भू-मापन महाशाखाको विगत कार्य र क्रियाकलापको समिक्षा प्रतिवेन तयार पारे । यसका आधारमा Geodetic Network लाई सुदृढ गर्ने योजना बनाए । नगरकोट कार्य विस्तृतिकरण गर्ने भावी रणनीति र योजना तयार पारे । ग्राभिटी र्सर्भेक्षणको तथ्याड्ढलाई विश्लेषण तथा हरहिसाब गर्ने कार्य गरे । यसको प्रतिवेदन यिनले नेपालमा सल्लाहकारको अवधी पूरा गरेर बाँकी कार्य आफ्नो देशमा गरी प्राहाबाट पठाएका थिए । यो पंक्तिकार त्यसबेला नापी विभागको महानिर्देशक मइसकेकोले विडनरले प्राहाबाट पठाएको प्रतिवेधन मैले प्राप्त गरी उपयोग तथा प्रयोगका लागि खगोल तथा भू-मापन महाशाखामा पठाएको थिएँ ।
अहिले मलाई सम्झना आयो, २०४३ सालको अन्त्यतिर इटालीका प्रोफेसर देसियोले सगरमाथाको उचाई ८८४८ मिटरभन्दम तल रहेको कुरा -सगरमाथाको उचाई घटेको कुरा) विश्व सञ्चार माध्यमले प्रसारण गरेको सिलसिलामा नेपाल टेलिभिजनले विडनरलाई सिंहदरबार स्टुडियोमा बोलाई अन्तरवार्ता लिएको थियो । अन्तरवार्तामा यिनले भनेका थिए “Nepal Himalaya Young Fold Mountain” Tectonic Movement भइरहेको र Continental Drift का कारण सगरमाथाको उचाई घट्ने सम्भावना रहँदैन, बरु बढेको हुन सक्छ । नेपालमा रहेको सगरमाथाको उचाई नेपाले निर्धारण गर्नुपर्छ । यसलाई विश्वका सबै देशले मान्नर्ुपर्छ । यसका लागि पनि नेपालको नगरकोटमा रहेको वेधशालामा भू-मापन सम्बन्धी अध्ययन अनुसन्धान कार्यलाई त्रि्र बनाउनु पर्छ ।
यी सबै कुराको पर्रि्रेक्ष्यमा नगरकोट वेधशालालाई नेपालको सबै प्रकारको नापनक्सा तथा अध्ययन, अनुसन्धानका लागि ँगुरु विन्दु’ का रुपमा सुसज्जित पार्नुपर्छ भन्ने धारणा जेड एम विडनरको रहेको देखिन्छ । अािखर विडनरले नगरकोटका लागि यत्तिका मरिहत्ते किन गरेका होलान् भनी जिज्ञासा उत्पन्न हुनछ । यसको उत्तर हुन सक्छ- उनले भनेका थिए, नगरकोटको अवस्थिति हिमालय श्रृंखलाको दक्षिणी क्षेत्रमा अकल्पनीय छ । विश्वको खगोलीय, भू-आकर्षा, गुरुत्वाकर्षा, महादेशीय र्घष्ाण, पृथ्वी विचलन आदिको बारे अध्ययन अनुसन्धानका निम्ति नगरकोटलाई राम्ररी विकास गरियो भने यो विश्वकै महत्वपर्ूण्ा अनुसन्धान केन्द्र बन्न सक्छ । यसबाट विश्वको वैज्ञानिक लाभान्वित हुन सक्छन् । नेपालको नाम सगरमाथा जत्तिकै फैलन सक्छ ।
यही सपना देखेर विडनरले समुद्रको सतहदेखि २,१५० मिटर अग्लो नगरकोट डाँडाको ८३० रोपनी जमिनको सेरोफेरोभित्र नगरकोट वेधशाला स्थापना गरेका थिए । जग्गा प्राप्ति गर्ने बेला निकै झमेला परेको थियो । केही भाग तत्कालीन शाही नेपाली सेनाले दावा गरेको, केही जमिनमा स्थानीय व्यक्तिले कचकच झिकेका, वन विभागले पनि किचलो झिकेको थियो । तर अन्तिममा कार्वाही फाइल दरबारमा पुगेर निर्ण्र्ााभई सबै छिनोफानो भएको थियो । कैयौं पटक नगरकोट थुम्को नजिकै स्थानीय वासिन्दाले आगो बालेर आकाशमा धुँवाको मुस्लो आकाशतिर जाँदा आगो नबाल्न विडनरले अनुरोध गरेछन् । तर स्थानीय व्यक्तिले टेरेनन् । धुवाका कारण रातसाँझमा र्सकम जेनिथलद्वारा तारा ग्रह अवलोकन गर्न वाधा परेछ् । अनि टिप्पणी उर्ठाई मन्त्रालय मार्फ दरबारबाटै सदर गर्राई नगरकोट थुम्कोको टावरबाट २ किलोमिटरको रेडियसमा आगो बाल्ने र कुनै पनि धुँवा सिर्जना गर्ने काम नगर्नु नगराउनु, गरेमा हदैसम्म सजाय गरिनेछ भनी त्यस बेलाका गाउँ पंचायत, जिल्ला पंचायत तथा प्रजिअ कार्यालयमा परिपत्र गरेपछि धुवाँउने कार्य रोकिएको थियो । दरबारसम्म पठाउने टिप्पणी यो पंक्तिकारले नापी योजना शाखाका प्रमुखका हैसियतले उठाएको थियो ।

office bldgd
मैले विभागको महानिर्देशक पद समालेको केही महिनापछि विडनरको सल्लाहकारको अवधि पूरा भएर स्वदेश फर्केका थिए । र्फकने समयमा नगरकोट वेधशालालाई जति परिस्कृत गरियो, नेपालको नापनक्सा तथा यस सम्बन्धी कार्य त्यत्तिकै मात्रामा शुद्ध हुन्छ । त्यसैले नगरकोट वेधशालालाई विकास गर्नुपर्छ भन्ने कुरा मलाई भन्ने गर्थे । उनको गृह देशमा गइसके पछि पनि हामी दर्ुइबीच बराबर पत्राचार भइरहन्थ्यो । मुख्य कुरा नगरकोटकै बारेमा हुन्थ्यो । खगोल भू-मापन महाशाखाको प्रमुखले ५-६ महिना उनको पत्रको जवाफ नपठाउँदा कृपया गतिविधिबारे जवाफ पठाउन लगाइदिनुहोस् भनी लेख्थे । तत्कालिन राजा वीरेन्द्र प्राहा भ्रमण गएका बेला विडनरले राजालाई विमानस्थलमा स्वागत गरी कुराकानी गरेका थिए । यो दृश्य नेपाल टेलिभिजनले २०४६ भदौ २७ मा नेपालमा प्रसारित गरेको थियो ।
म महानिर्देशकको पदबाट अवकासित भइसकेपछि भूमिचित्र नापनक्सा कम्पनीको तर्फाट अस्टि्रयाको भिएनामा भएको १८ औं ISPRS Congress मा भाग लिन गएको थिए । सम्मेलनपछि उनीसँग सर्म्पर्क गरी म प्राहा पुगें । मेरो ३ दिनको बर्साईमा २०५३ साउन ९ गते मलाई उृनको घरमा खाना खान निम्ता गरे । उनको सानो बगैंचातर्फयस्सो डुल्दा त्यहाँ एउटा डेढ फिट जति अग्लो ढुंगा राखेको देखें । यस्सो हर्ेदा त्यस ढुंगामा इनामेलले लेखिएको थियो -Stone From Nepal Trigonometrical Simbhanjyang Station, Higest Point of Tribhuvan Highway ।


बैठक कोठामा बुटलवलको Technical Training Institute बाट उत्पादन भएको छालाको सोफासेटमा नेपालबाट लगेको कार्पेटलाई टेकेर बसियो । यी कुरा मैले यहाँ किन जोडेको हुँ भने विडनरले नेपालको नगरकोटलाई मात्रै होइन नेपाली र नेपालको सामग्रीलाई पनि माया गर्दा रहेछन् ।
अब म यस लेखको सुरु प्यारातिर र्फकन्छु, विडनर नगरकोटमा किन रोए – यसको जवाफ वास्तवमा माथिका पानामा स्वतः आइसकेको छ । विडनरले सुरु गरेको नगरकोट वेधशालाको विकास उनले कोरेको योजना अनुसार नभएको र त्यसभन्दा पनि ठूलो कुरो नगरकोट वेधशाला परिसरमा अध्ययन अनुसन्धान क्रियाकलापको विपरित विकृत वातावरण पैदा भएकोले र यस्तो प्रतिकूल परिस्थिति रोकिन नसकिएको कारणले विडनर यसरी रोएका होलान् ।
यसभन्दा पनि यस लेखको अर्को मुख्य गुहृय कुरो यहाँ अब कोर्दैछु । वास्तवमा विडनर नगरकोट वेधशालामा २०७० साउन २६ गते गएका होइनन् । उनको मृत्यु २०५८ चैत्र १५ मा नै प्राहामा भइसकेको थियो । यस सम्बन्धी समवेदना Nepalese Journal on Geoinformatics, Jestha 2059 (May-June, 2002) अंकको पाना ३२ मा प्रकाशित भइसकेको छ । तर मैले अनुमान गर्दा, विडनर त्यस दिन नगरको पुगेका भए उनी निश्चय पनि डाको छोडेर रुने थिए होलान् भन्ने मलाई लागेको हुनाले यहाँ एउटा तस्वीर कोरेको हुँ । खास त यो पंक्तिकारले नगरकोट वेधशाल इन्चार्ज प्रमुख नापी अधिकृत गोविन्दप्रसाद अधिकारीसँग अग्रिम सर्म्पर्क गरी माथि उल्लेख गरिएको दिन नगरकोट पुगेको थियो । शनिवारका दिन भएकोले अधिकारी र्सार्वजनिक विदामा थिए । त्यस दिन विडनर नगरकोट वेधशाला पुगी उनको स्वयम् आँखाले देखेको भए उनले यस्तो महसुस गर्ने थिए होलान् भन्ने चित्रण मात्र गर्न खोजेको हुँ ।
अर्को कुरा पनि लेखौं कि – विडनर नेपालबाट आप\mनो देश गइसकेपछि तथा उनी यस संसारबाट विदा भइसकेपछि पनि नगरकोट वेधशालाभित्र यसको अस्तित्व जोगाइराखन केही पनि नभएको चाहि पटक्कै होइन । यहाँ नापी विभाग अर्न्तर्गत खगोल तथा भू-मापन कार्य प्रयोजनका लागि Trigonometrical Fundamental Station, Gravity Point, Precise Leveling Station, Doppler Point, GPS/GNSS Point tracking Station, Weather Recording Station, Circum Zenithal Equipment and Accessories आदि महत्वपर्ूण्ा तत्वहरु नगरकोटमा छन् । न्एक् म्बतब म्यधलयिबम गर्ने काम पनि भइरहेको छ । तर विडनरको भिजन अनुसार रफ्तारपर्ूवक काम नभएको हो कि भन्ने देखिन्छ । यो आलेखमा त्यसै कुरलाई उठाउन खोजिएको मात्र हो ।


गोविन्दप्रसाद अधिकारीको भनाइ अनुसार खगोलीय भू-मापन प्रविधिको क्षेत्रमा अनुसन्धान एवं विकास कार्य संचालन गर्न न्यूनतम आवश्यक संख्यामा तालिम उपलब्ध गर्राई नगरकोट वेधशालालाई पुनर्जीवन गराउनु जरुरी छ भन्ने बुझिन्छ -भूमि सन्देश, वर्ष४, अंक ४, २०६८) । उनी अझै थप्छन्- मौजुदा उपकरणहरु ऐतिहासिक सामग्री हुने हुँदा यिनको संरक्षण हुन जरुरी छ । यसलाई सम्बोधन गर्नसक्ने एउटै उपाय हो, यहाँ एक नापनक्सा संग्रहालय स्थापना गरी संचालन गर्नुपर्छ -भूमि सन्देश, वर्ष५, अ.क ५, २०७०) ।

यस पंक्तिकार पनि अधिकारीको विचारमा हातेमालो गर्दै भन्छ- खगोलीय नापीका सम्बन्धमा पुराना औजार सामग्री रहेको नगरकोट वेधशालामा अहिले भइरहेको काम चालू राख्दै संग्रहालयका रुपमा स्थापना गर्न सकिए वेधशालाको महत्व बढ्ने थियो । नगरकोट क्षेत्रमा पचासौं होटेल, लज, दृश्वावलोकन गराउने संस्था रहकोले त्यहाँ आउने स्वदेशी विदेशी पर्यटकहरुले पनि संग्रहालय अवलोकन गर्ने थिए । केही रकमको प्रवेश शुल्कको रुपमा त्यस्ता पर्यटक, आगन्तुक, पिकनिक मनाउने व्यक्तिहरुबाट अशुल गर्ने औपचारिक व्यवस्था भए संग्रहालयबाट केही राजस्व आम्दानी हुने थियो । यसबाट जथाभावी जोपायो त्यही व्यक्ति वेधशालाभित्र पदार्पण गर्नमा केही मात्रामा भए पनि वन्देज लाग्न सक्ने थियो । नगरकोट वेधशालाको पहिचान अलिकति भए पनि बढ्ने थियो । अनि नगरकोट वेधशालाका प्रवर्ध्दक जेड एम विडनरको मृतात्माले शान्ति पाउने थियो ।

Priority to Capability than Identity

Priority to Capability than Identity


Deputy Editor of Gorkhapatra Daily Narad Gautam talks to

Border Expert Buddhi Narayan Shrestha

Published: 6 September 2014 (2071 Bhadau 21) First Page


In connection to formulate new constitution of Nepal, special attention should be given to federal structure and administrative forms. If we don’t pay attention to those items, future of our country will not be bright. It was the main debate during the first Constitution Assembly for complete four years that constitution was not promulgated. Hue and cry is growing also in the second (present) Constitutional Assembly.
In course of federal restructuring, we have to learn a lesson from Crimean case. Crimea splitted from mainland Ukraine and it was amalgamated to Russia. Nepal may bare the fate of Ukraine, if our federal structure or state restructuring is not palated according to our own physical construction, topographical condition and social structure of our country.

On the other hand there is a debate among political leaders, whether priority should be given to ‘Capability or Identity’ in connection to State Restructuring. In this connection, capability of the general people must come first, and then it is certainly the identity. Economic development for livelihood and capability of purchasing power of the people depends upon the capability. And capability generates automatically the identity of different sects and Janajati, habituated within the nation. For example, to show and preserve the identity of female Sherpa (Sherpini), it needs to buy Kimono Set, Jhimala, ornaments etc. It may need to spend more than 30,000 Rupees. If she is not economically capable to by all these expensive costume and materials, how can she show and present her Sherpa identity? Here lies the question, whether capability or identity. For this , she needs some economic capability to maintain her identity. However, identity must follow the capability; and capability drags the identity. ultimately, capability and identity must march hand to hand ahead.


I am confident that Constitution Assembly parliamentarians, political leaders and stakeholders of the constitution making bodies will pay due attention to this pragmatic fact.

Gorkhapatra 71-5-21

Book : NepalKo Simana (Boundary of Nepal) 3rd Edition

Book : NepalKo Simana (Boundary of Nepal),

3rd Edition

by- Buddhi Narayan Shrestha

Nepal Ko Simana

My book entitled ‘NepalKo Simana’ (Boundary of Nepal) 3rd Edition has been published recently. It is the book which won Madan Puraskar (Prize) in 2001. Followings are the Table of Contents :


Table of Contents

Chapter- 1 : Boundary of Nepal
१. नेपालको चौकिल्ला सिमाना १
२. नेपालको जन्म कहिले भयो – ४
३. नेपाल-चीन सीमांकनमा अपनाइएको सिद्धान्त ९
४. नेपाल-भारत सीमांकनमा अपनाइएको सिद्धात १३

Chapter- 2 : Concept of Boundaries
५. सीमा अवधारणा १६
६. नेपालको अन्तरिम संविधान-२०६३ मा सिमाना १८
७. अन्तर्रर्ााट्रय सिमानासम्बन्धी अवधारणा २०
८. अन्तर्रर्ााट्रय सीमाका चरण ३३
९. अन्तर्रर्ााट्रय सीमा सिद्धान्त ३७
१०. महासागमा सीमाकं न गनर् े सिद्धान्त ४५
११. आकाश र पातालमा पनि सिमाना पुगेको हुन्छ ५०
१२. नेपालको सीमा नक्सा बनाउन कहिलेदेखि सुरु गरियो ५३

Chapter- 3 : Nepal-India Boundary
१३. विशाल नेपालको सिमाना ६३
१४. सुगौली सन्धिको नेपाल ६९
१५. कोशीदेखि राप्ती नदीसम्मका समतल भू-भाग फिर्ता ७७
१६. नयाँ मुलुक फिर्ता प्राप्ति ७९
१७. सुगौली सन्धिपछिको नेपाल ८२
१८. सुगौली सन्धि नेपालले आत्मबल नजगाएसम्मका लागि हो ८७
१९. १८१६ को विशाल नेपालको नक्साले के जाहेर गरेको छ – ९४
२०. १८१८ को नक्साले जङ्गेस्तम्भको दर्जा जनाएको छ ९९
२१. १८२७ को नक्साले के देखाएको छ – १०१
२२. १८३० तथा १८४६ को नक्साहरूमा के अंकन भएको छ – १०४
२३. १८५० को नक्सामा भएका विवरणहरू १०९
२४. १८५६ को नक्साले के भन्छ – ११२
२५. १८७४ को फारसीलिपिको नक्सामा के छ – ११७
२६. १८७९ को बोली फेरिएको नक्सा १२१
२७. १८८१ तथा १९३०/३१ को नक्साहरूमा देखिएको विकृति १२६
२८. अन्य केही नक्साहरूको विवरण १३१

Chapter- 4 : Nepal-India Border Treaties and Agreement Collection
२९. १८०१ को नेपाल र इस्ट इन्डिया कम्पनीबीचको सन्धि १३९
३०. १८१५ को काजी अमरसिंह थापा र मेजर जनरल अक्टरलोनी
-इस्ट इन्डिया कम्पनी) बीचको सम्झौता १४१
३१. १८१५ को सुगौली सन्धि -प्रस्तावित) १४२
३२. १८१६ को सुगौली सन्धि -अनुमोदित) १४५
३३. १८१६ को सीमांकनसम्बन्धी पूरक सन्धि- कोशी-राप्ती समतल भाग फिर्ता १५०
३४. १८१७ को टिटालिया सन्धि -इस्ट इण्डिया कम्पनी र सिक्किमबीच) १५२
३५. १८६० को सीमा सन्धि -नयाँ मुलुक फिर्ता १५५
३६. १८७५ का े सीमा सम्झातै ा -डढँु वु ा श्रखंृ लाका े सिमाना निश्चितता) १५७
३७. १९२३ को नेपाल-ब्रिटेन मैत्री सन्धि १५८
३८. १९५० को नेपाल-भारत शान्ति तथा मैत्री सन्धि १६१
३९. १९५० को नेपाल-ब्रिटेन सन्धि -शान्ति, मित्रता तथा सद्भावना) १६५
४०. शारदा बाँध निर्माणार्थ आदान-प्रदान भएका चिठ्ठीहरू १६९
४१. शारदा नहरका े लागि जमिन सट्टा-पट्टा गनर् े चिठ्ठी १७३

Chapter- 5 : Role of Mapping in Border Demarcation
४२. सीमांकनमा नापनक्साको भूमिका १७५
४३. ब्रम्हदेवमण्डीउत्तर सीमांकन भएको छैन १७७
४४. देशको रक्षक ः सीमा स्तम्भ १७९
४५. सिमानाको ज्वलन्त प्रमाण ः सीमा नक्सा १८९
४६. नेपाल-भारत संयुक्त प्राविधिक सीमा समिति १९२
४७. नेपाल-चीन संयुक्त सीमा समिति २००
४८. नेपाल-भारत-चीन त्रिदेशीय बिन्दु कहाँ पर्ला – २०६

Chapter- 6 : Nepal-China Boundary
४९. नेपाल-चीन सिमाना २०९
५०. बेत्रावती सन्धिको सिमाना २१०
५१. थापाथली सन्धिको सिमाना -नेपाल(तिब्बत शान्ति सन्धि) २१७
५२. १९६१ को नेपाल-चीन सीमा सन्धिको सिमाना २२०
५३. १९८८ को नेपाल-चीन सीमा प्रोटोकलको सिमाना २२५

Chapter- 7 : Nepal-China Boundary Treaties, Agreements and Protocol Collection
५४. १७७५ को खासा सन्धि -साँध सिमाना साबिक बमोजिम रहने २३२
५५. १७८९ को केरुङ् सन्धि -नेपाल-भोट युद्धको सिलसिलामा) २३३
५६. १७९२ को बेत्रावती सन्धि -तिब्बत-नेपाल सन्धि) २३५
५७. १८५६ को थापाथली सन्धि -नेपाल-तिब्बत शान्ति सन्धि) २३५
५८. १९६० को चीन-नेपाल सीमा सम्झौता २३८
५९. १९६० को चीन-नेपाल शान्ति तथा मित्रताको सन्धि २४३
६०. १९६० को संयुक्त सीमा समिति -पहिलो बैठक) को निर्ण्र्ाा२४५
६१. १९६१ को संयुक्त सीमा समिति -दोश्रो बैठक) को निर्ण्र्ाा२४७
६२. १९६१ को नेपाल-चीन सीमा सन्धि २४९
६३. १९६३ को नेपाल-चीन सीमा प्रोटोकल -पहिलो सारांश २५४
६४. १९७९ को नेपाल-चीन सीमा प्रोटोकल -दोश्रो सारांश २५६
६५. १९८८ को नेपाल-चीन सीमा -दोश्रो निरीक्षण) समितिको टिपोट् २५७
६६. १९८८ को नेपाल-चीन सीमा -तेश्रो निरीक्षण) बैठकको नोट्स २६६
६७. १९८८ को नेपाल-चीन सीमा प्रोटोकल -तेश्रो सारांश २७०

Chapter- 8 : Border Business and Disputes
६८. मेची सीमा विवाद के हो – २७२
६९. कालापानी सीमा विवाद केका लागि भएको हो – २८१
७०. सुस्ता क्षेत्रको विवाद २९६
७०. मेचीलाई महाकाली -कालापानी) मा च्याँखे ३०३
७२. नेपाल-भारत सीमा कति स्थानमा मिचिन पुगेको छ – ३०७
७३. नेपालको सीमा मिचिएका स्थानहरू ३१२
७४. खुला सिमानाका कुराहरू ३२३
७५. नेपाल-भारत सीमा प्रोटोकल कहिले सम्पन्न होला – ३२७
७६. नेपाल-चीन सीमांकनमा किन कच्पच् परेन – ३३९
७७. सगरमाथा चीनले दाबीगरेको थियो ३४३
७८. नेपालको उत्तरी सिमानाले हिमालचुलीको डाँडाकाटेको थियो ३५४
७९. १९६१ अघि नेपालको उत्तरी सिमानाको आकार ३५६

Chapter- 9 : Collection of Articles, News, Editorials etc. on the Boundaries
८०. विभिन्न पत्र-पत्रिकामा प्रकाशित लेखकका केही लेखहरू संकलन ३६१
८१. रेडियो अन्तर्वार्ता संकलन ४२७
८२. पत्र-पत्रिकामा प्रकाशित केही अन्तर्वार्ता संकलन ४३७
८३. यस पुस्तकका लेखकबारे विभिन्न लेखकहरूको अभिब्यक्ति संकलन ४६८
८४. सीमा समाचार तथा सम्पादकीय संकलन -मुख्य-मुख्य) ५०१
८५. प्रधानमन्त्री, मन्त्रीहरू, सभामुख, प्रतिनिधिसभा अर्न्तर्गतको
समिति तथा बिभिन्न संघ-संस्थाहरूमा प्रस्तुतिको सारांश टिपोट ५७९
८६. संसदमा लेखकको लेखबारे उल्लेख ५९४

Chapter- 10 : Miscellaneous
८७. विविध लेख टिपन-टापन ५९६
१. पुस्तक लेख्दाको अनुभव ५९६
२. सिमानामा जङ्गे पिलरको हत्या ६०५
३. भारतल े बनाउन लागके ा े अकार् े बाधँ बाट उत्पन्न हनु े समस्या ६०९
४. किमाथाङ्का सीमापारिका गाउँहरू ६१५
५. सीमा समस्या समाधानको शैली नै गलत छ ६१९
८८. पुस्तक विमोचन समारोहमा व्यक्त गरिएका उद्गार ६२३
१. नपे ाल-भारत सीमा बन्द गनर्पर्ुर् छ ६२३
२. सीमा समस्या छिटो सुल्झाउनु सानो देशको हितमा ६२५
३. डा. गुरुङको घडी ६२७
४. भारतले सीमा समस्या जटिल बनाउँदै लगेको निष्कर्ष६२८
८९. पुस्तक विमोचनको समाचार संकलन ६३०
१. राष्ट्रवादी लेखक र जनकवि पुरस्कृत ६३०
२. दशे का े गीत गाउनँ े एक, सीमा रखवारी गनर् े अर्का ६३१
३. सीमावीद् श्रेष्ठ अभिनन्दित ६३२
४. नापीविज्ञ सम्मानीत ६३२
५. नेपालको सीमा विवादबारे डि.सी.मा गोष्ठी ६३३
९०. पुस्तक समीक्षा तथा विविध संकलन ६२५
१. हाम्रो चौकिल्लाको बेलीविस्तार ६२५
२. नेपालको सिमानाको खोजी ६२७
३. मदन पुरस्कार गुठीका अध्यक्षको स्वागत भाषण ६२८
४. Vanguard of Lost Border ६३९
५. कालापानीबारे बिभिन्न ब्यक्तिहरूको भनाइ संकलन ६४१
६. लेखकले नक्सा उपलब्ध गराएका मन्त्रालय, कार्यालय,
संस्था तथा अध्ययनकर्ताहरू ६५२
७. नेपालको सिमाना सम्बन्धी केही तथ्याङ्क ६५३
५. लेखकको छोटकरी चिनारी ६५८
९१. सम्लग्न नक्साहरूः
1. Nepal Boundary Survey Map 1882-83

2. Bengal Traverse Survey Map-1941

3.  विशाल नेपालको नक्सा ६४
4. India -XII Index Map-1835
5. Imporved Map of India-1816 ९७
6. Gurhwal Kumaon-1827 १०३
7. Western Province of Hindoostan-1846 १०६
8. Map of Kumaon & British Gurhwal-1850 ११०
9. Nipal and the countries Adjoining in
South, West & East- 1856 ११४
10. Zilla Morang, Muluk Nepal (Urdu Script)-1874 ११८
11. Nepal, Almora District, U.P.-1879 १२२
12. District Almora 1865-69 and 1871-77 १२४
13. Nepal, Tibet & U.P.-1881 !@&
14. Nepal, Tibet & U.P. 1930-31 !@(
15. Map of India-1841 !##
16. Part of Map-1905 !#%
17. Boundary Demarcation 1816-1860 !*@
18. Nepal-India boundary strip-map of Krishnagar !(!
19. Nepal, Bihar, Orissa & U.P. Susta Area @(*
20. Map of Susta Encroachment #)!
21. The Atlas of India, Plate X and XI-1846 १२७
९२. सर्न्दर्भ सामग्री ६६५
९३. समान्य नाम सूची ६६७

Frontier Marathon to Improve Relation

सम्बन्ध सुधार्न सीमाञ्चल म्याराथन


बुद्धिनारायण श्रेष्ठ Labeda Survey PP Size


भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नेपालको भ्रमणपछि नेपाल-भारत सीमाञ्चलमा भइरहेको तनाव कम गर्न, नेपाली जनतासँग राम्रो सम्बन्ध बनाउन र मैत्रीपूर्ण कार्य गर्नका लागि दुवै देशका नागरिक सम्मिलित ‘हाफ म्याराथन’ दौड कार्यक्रम भारतको स्वतन्त्रता दिवसको अवसरमा आजैका दिन आयोजना गर्न निर्देशन दिएका छन्। भारतको गौरीफन्टास्थित सीमा सुरक्षाबल (एसएसबी) का इन्चार्ज अम्रेश विश्वासका अनुसार केन्द्र सरकारको निर्देशनमा १५ अगस्तका दिन आयोजना गरिने ‘नेपाल-भारतमैत्री हाफ म्याराथन दौड’ प्रतियोगिता भारतको दुधुवा नेसनल पार्क कार्यालयबाट सुरु भई नेपालको सीमा धनगढीमा अन्त्य हुनेछ। २१ किलोमिटर दूरीको यो दौड प्रतियोगितामा नेपाल र भारतका ११ वर्षभन्दा माथिका जोसुकै सहभागी हुन पाउनेछन्। दुवै देशका अधिकारी यो दौड प्रतियोगिताको निर्णायक मण्डलीमा रहनेछन्। म्याराथन दौडमा पहिलो, दोस्रो र तेस्रो हुनेलाई क्रमशः भारतीय रुपैयाँ ५० हजार, ३० हजार र २० हजार नगद पुरस्कार प्रदान गरिनेछ।
नेपाल-भारत सीमाञ्चल क्षेत्रमा तैनाथ गरिएका भारतीय एसएसबीले सीमामा नेपालीहरूलाई दुव्र्यवहार गर्ने कार्य बढिरहेको गुनासो बराबर आइरहेको परिप्रेक्ष्यमा नेपालसँगको सम्बन्ध सुधारका लागि अन्तरसीमा म्याराथन दौडजस्ता सामाजिक कार्य गर्न मोदी सरकारले निर्देशन दिएको कुरा प्रकाशमा आएको छ। भर्खरै नेपालको दुईदिने राजकीय भ्रमण सफलतासाथ सम्पन्न गरी फर्केका मोदीले तात्तातै दिएको यस्तो दिर्नेशनलाई भारत-नेपाल सीमा सम्बन्ध सुधार गर्ने प्रारम्भिक चरणको पहिलो पाइलाका रूपमा लिन सकिन्छ।

नेपाल भ्रमणको क्रममा नेपाल र भारतबीच विवादित सुस्ता र कालापानीसमेत बाँकी रहेका सीमा मामिला समाधान गर्न एउटा संयन्त्र गठन भएको मोदीले बताएका थिए। भ्रमणको अन्तिम दिन प्रकाशित संयुक्त विज्ञप्तिको दफा १२ मा नेपाल-भारत सीमा मामिलामा बाँकी रहेको मुद्दा सदाका लागि समाधान गर्न जोड दिइएको छ। नयाँ सीमा खम्बा निर्माण गर्न, लोप भएका स्तम्भ पुनःस्थापना गर्न, बिग्रेको सीमा लठ्ठा मर्मत गर्न र दसगजा क्षेत्रलाई सफा राख्ने कार्यका लागि संयुक्त सीमा कार्यसमूह गठन गरिएकोमा सन्तोष व्यक्त गरिएको छ। यस्तै ९७ प्रतिशत सीमारेखाको तयार गरिएको सीमा-नक्सामा चाँडो हस्ताक्षर गरिनुपर्ने कुरामा भारतीय पक्षबाट जोड दिइएको थियो भने नेपाली पक्षले बाँकी रहेका सबै सीमा मामिला समाधान गर्ने इच्छा प्रकट गरेको थियो।

यसैगरी विज्ञप्तिको धारा १४ मा नेपाल-भारतबीच शताव्दीऔंदेखि चलेर आइरहेको खुला सीमालाई अवाञ्छित तत्त्वले दुरुपयोग गरी दुवैतर्फका सुरक्षा निकायलाई चुनौती दिइरहेको कुरालाई ध्यान दिएर सीमामा एकअर्का विरुद्ध गरिने यस्ता क्रियाकलाप नियन्त्रण गरिदिनुपर्छ भन्ने उल्लेख गरिएको छ। यसभन्दा अगाडि हाम्रा प्रधानमन्त्री भारत भ्रमणमा गएका बेला मोदीले आफ्नो सपथ ग्रहणपछि ‘खुला सिमाना रहेका दुई मित्रवत मुलुकले आपसी सुरक्षा चासोमा बढी ध्यान दिनुपर्छ’ भनेका थिए।

भारतले नेपालको सिमानामा ४५ हजार एसएसबी बल तैनाथ गरेको छ। यस अनुसार प्रतिकिमि दूरीभित्र सालाखाला २४ जवान रहेको पाइन्छ। यसरी सीमाञ्चलमा तैनाथ गरिएका भारतीय सशस्त्र सेनाबलले बेलामौकामा नेपालीलाई यातना दिएको घटना आइरहेको पाइन्छ। उदाहरणार्थ, बर्दिया जमुनी गाविस ८ सोनोडाँफेस्थित सीमाखम्बा नं. ४३ तथा ४४ उत्तर नेपाली भूमिमा एसएसबी हातहतियारसहित पसी जमुनी ९ का ५० वषर्ीय हर्कबहादुर शाहीलाई २०६७ फागुन ५ गते बलजपmती पक्रेर एसएसबीले पिटा उनको मृत्यु भएको थियो। शाहीलाई पक्रनुको कारणचाहिंँ जंगलमा सिकार खेल्न गएका एसएसबीसँग स्थानीयवासीको भनाभन चलेको र शाहीले त्यसको भूमिका खेलेको बताइएको थियो। स्थानीय नेपाली समूहले एसएसबीको यस्तो कार्यको विरोध गरेपछि मृतकको परिवारलाई ५० हजार रुपैयाँ क्षतिपूर्ति प्रदान गरिएको थियो। यो घटनापछि एसएसबीको टोली परिवर्तन गरिएको थियो।

नेपालले पनि नेपाल-भारत सीमामा ५ हजार ३ सय जवान सशस्त्र प्रहरीबल तैनाथ गरेको छ। यस अनुसार प्रतिकिलोमिटर सालाखाला ३ देखि ४ जवान छन्। नेपालले ८७ ‘बोर्डर अव्जरभेसन पोष्ट’ खडा गरेको छ भने भारतले ४ सय ६६ पोष्ट खडा गरेको छ। बर्दियाका हर्कबहादुर शाहीको मृत्यु भएको घटनामा भारतीय एसएसबीका अगाडि नेपाली सशस्त्र प्रहरीबल निरीह बनेको स्थानीयवासीले अनुभव गरेका छन्। सशस्त्र प्रहरी टोली एसएसबी क्याम्पमा पुगे तापनि जीवनकै अन्तिम घडीमा रहेका शाहीबारे कडा अडान राख्न नसकेको स्थानीय सीमावर्ती नेपाली जनताको बुझाइ छ।

भारतीय सुरक्षाबलको सहयोगमा कतर्नियाघाट वन कार्यालयका भारतीय कर्मचारीले बर्दियासँग जोडिएको नेपाल भारत सीमाको ढोढरी गाविस ४ स्थित दसगजा क्षेत्रमा २०६७ माघ पहिलो साता एक मिटर गहिरो खाडल खन्दा सीमा मिचिई सीमास्तम्भ नं. ८२ फेदैदेखि ढलेको छ। एसएसबीले सीमाको रक्षा गर्नुपर्नेमा सीमाखम्बा नै ढल्दा पनि वास्ता नगरिएको पाइएको छ।

भारतको विभिन्न सहरमा कमाइ गरी खासगरी दशैं तिहारको चाडपर्व मनाउन आफ्नो देश फकर्ंदै गरेका नेपाली यात्रुसँग सुनौली नाकामा तैनाथ भएका एसएसबीले सय-पचास नझारी सीमापार गर्न नदिएका जस्ता धेरै घटना सञ्चारमाध्यममा बराबर आउने गरेको छ। सामान्यतया नेपाल भारत सीमा खुला छ भनिन्छ, तर यस्ता घटनाले कार्यगत रूपमा स्वविवेकीय पद्धति अपनाउने गरेको कुरा दुवै सीमावर्ती जनताले महसुस गरेका छन्।

भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले काठमाडौं भ्रमणका अवसरमा नेपालमा चलेको सिरोटेले भारतमा जाडो हुने, अनि भारतको चर्को घामले नेपालमा गर्मी लाग्ने भनेका छन्। यसैगरी हिन्दुस्तानले कुनै पनि लडाइँ नेपालीको सहयोगबिना जितेको छैन भन्ने तथ्यलाई मोदीले उजागर गर्दै भारत काशीको हिन्दु मन्दिरमा नेपाली मुख्य पुजारी रहेको र नेपालको पशुपतिनाथ मन्दिरमा भारतीय भट्टहरू भएको, अनि नेपाल भारत बीचको सम्बन्ध हिमालय र गंगाजत्तिकै पुरानो रहेको अभिव्यक्ति प्रकट गरेका छन्। यही अभिव्यक्तिअनुसार पुराना सम्बन्धलाई अझ गाढा र मजबुत बनाउन र दुवै सीमाञ्चलमा बसोबास गर्ने जनता-जनताबीच आपसी सम्बन्ध सुधार्न मोदीले भारतीय एसएसबीलाई अन्तरसीमा म्याराथन दौड प्रतियोगिता आयोजना गर्न निर्देशन दिएका होलान्। आशा गरौं, यस्ता संयुक्त प्रयासबाट दुई देशबीच विवादित कालापानी लिम्पियाधुरा तथा सुस्ताजस्ता सीमा मामिला सकेसम्म चाँडो दुवै देशको सहमतिमा समाधान हुनेछन्।

Border Business

Ktm Post Border Business 71-4-18


Get every new post delivered to your Inbox.

Join 440 other followers