Wanna Go Prachanda to Kalapani ?

के प्रचण्ड कालापानी नजाने नै भए त –
बुद्धिनारायण श्रेष्ठ

माओवादीको पुस १८ को पोलिटब्युरो बैठकले सीमा अतिक्रमित भएको क्षेत्रमा अवलोकन गर्न अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाललाई दार्चुलाको कालापानी साथै अन्य शिर्षथ चार नेतालाई सुस्ता, पशुपतिनगर, लक्ष्मणपुर ब्यारेज तथा रसियावाल-खर्ुद-लोटन जोर्ति-तटबाँध पठाउने निर्ण्र्ाागरेको थियो । यसअनुसार प्रमुख स्थानमा सीमा अतिक्रमण तथा मिचिएका विषयमा केन्द्रित रहेर पुस २७ गते अन्तक्रिर्या र गोष्ठी गर्ने निर्ण्र्ाापनि भएको थियो । यसको लगतै माओवादी पार्टर्ीीध्यक्ष तथा भूतपर्ूव प्रधानमन्त्री प्रचण्ड कालापानी नजाने र कालापानीको बदला महाकाली जाने विज्ञप्ति पुस २१ मा प्रकाशित गरियो ।

प्रचण्डले महाकाली नदीको टनकपुर ब्यारेज र यसको ‘एफ्लक्स बण्ड’ मध्ये नेपालको भू-भाग मिची बनाइएको ५ सय ७७ मिटर लामो तटबन्ध अवलोकन गरेपछि महाकालीको पर्ूर्वि किनारमा रहेको ब्रम्हदेव बजारमा पुस २७ गते आमसभामा जोशिलो भाषण गर्दै थिए । त्यसै समयमा श्रोताहरूमध्ये केहीले आपसी कानुेखुशी गरेको सुनियो- ‘प्रचण्ड किन कालापानी गएनन् -‘ अनौपचारिक यस्तो जिज्ञासामा माओवादी स्थानीय नेताले प्रतिकूल मौसमका कारण पार्टर्ीीध्यक्ष प्रचण्ड कालापानीको सट्टा महाकाली आएका हुन् भनेका थिए । उनले आफ्नै भनाइलाई पुष्टि गर्दै चिसो र हिउँ पर्ने सम्भावना भएकोले कार्यक्रममा फेरबदल गरिएको हुँदा कालापनी नजानु भएको हो भने । नजानुको कारण अझ स्पष्ट पार्दै उनले थपेका थिए- कालापानी संवेदनशील सीमाविन्दु भएको र जानसमेत अप्ठयारो भएका कारण कालापानी नगएर त्यसैसँग जोडिदिएको महाकालीको ब्रम्हदेव सीमा अवलोकन गर्ने निर्ण्र्ाागरिएको हो ।

यहाँ प्रश्न उठ्न सक्छ, प्रचण्ड कालापनी नगएका हुन् या जान नसकेका हुन् – यसै सम्बन्धमा पूरक प्रश्न पनि उब्जन सक्छ, हाल प्रतिकूल मौसमका कारण नगएका हुन् भने मौसम अनुकूल भएपछि जालान् त – यसैगरी मौसमले छेक्ने थिएन भन्ने हो भने उनी कालापानी जान किन सकेनन् –

यी कौतुहलको जवाफमा मौसम अनुकूल भएपछि गए भने कौतुहल स्वतः मेटिने हुन्छ । मौसमले साथ दिएपछि पनि गएनन् भने कौतुहल अझ बढी जाग्ने हुन्छ । यहाँ एउटा कुरा थोरै स्पष्ट पार्नुपर्ने हुन्छ । पुस १८ को पोलिटब्युरो निर्ण्र्ााेा तीन दिनभित्रै एकाएक कालापानी क्षेत्रको मौसम प्रतिकूल भएको हो या यसमा अन्य तत्व मिसिन पुगेकोले हो । त्यहाँ मौसम प्रतिकूल छ भन्ने जान्दाजान्दै ‘प्रचण्ड कालापानी जाने’ भन्ने जानकारी संप्रेशन किन गरियो – अर्को कुरा एउटा वरिष्ठ राजनीतिक पार्टर्ीीे पोलिटब्युरोले गरेको निर्ण्र्ाातीन दिनभित्रै किन फेरियो – यसरी तीन दिन पनि नटिक्ने निर्ण्र्ााहतार हतारमा किन गर्नु परेको हो – यस्ता अनेक जिज्ञासा नेपाली जनमानसमा उब्जेको छ कालापानी र प्रचण्डका सम्बन्धमा । स्मरणीय छ, कालापानी नेपाल, भारत र चीनको सीमा जोडिने त्रिदेशीय क्षेत्रमा पर्दछ । तर तीन देशको भूमि भेटिने शून्य नम्बरको त्रिदेशीय सीमा खम्बा आजसम्म गाडिएको छैन । यस क्षेत्रको नेपाली भूमिमा भारत र चीनबीच सन् १९६२ अक्टोबर-नोभेम्बरमा भएको सीमा युद्धका सिलसिलामा भारतीय अर्ध-सैनिक दस्ताले अतिक्रमण गरी हालसम्म अड्डा जमाइ बसेको छ । त्यसबेला कालापानीको अवस्थिति सामारिक दृष्टिकोणले संवेदनशील थियो । हाल त्यस भू-भाग मानसरोवर तिर्थाटन तथा पर्यटन मार्गमा परेको छ । साथै त्यहाँका जंगल, जरिबुटी, जनावर, खनिज महत्वपर्ूण्ा रहेको छ । यसभन्दा पनि बढी महत्वचाहिँ व्यापार वाणिज्यका निम्ति भारतको दिल्लीबाट चीन -तिब्बत) ल्हासाको रेलमार्ग समात्ने सबभन्दा छोटो मार्ग कालापानी हुन लागेको छ ।

यी कुरा आफ्नै ठाउँमा छन् । तर अतिक्रमित सीमा क्षेत्रमा जनजागरण गराउने क्रममा प्रचण्ड कालापानी गएनन् । नगएपछि जान नसकेको भन्दा पनि हुने भयो । तर स्मरणीय करा के छ भने प्रचण्ड मात्रै कालापानी जान नसकेका होइनन् । विगतमा बहालवाला मन्त्री, सांसद तथा सञ्चारकर्मी जान नसकेको घटनाक्रम रहेका छन् । यसको बेलीबिस्तार लगाउनु पर्दा बहालवाला परराष्ट्रमन्त्री डा. रामशरण महत र जलस्रोत मन्त्री जोविन्दराज जोशी कालापानी जान सकेनन् । कालापानीसहित प्रस्तावित पञ्चेश्वर बहुद्देश्यीय परियोजनाको निर्माणस्थल, महाकाली नदीको उद्गमस्थल तथा नदीको जलाधार क्षेत्र अवलोकन गर्न मन्त्रीद्वय २०५६ माघ २५ मा हेलिकप्टरद्वारा प्रस्थान गर्न तयार भएका थिए । तर कालापानी पुग्न भारतले अनुमति नदिएको भनी त्यसै दिन बिहान अनिश्चित कालका लागि भ्रमण स्थगित गरिएको थियो । त्यो भ्रमण हालसम्म पनि स्थगितकै अवस्थामा रहेको छ ।

यसैगरी संविधानसभा अर्न्तर्गतको अन्तर्रर्ााट्रय सम्बन्ध र मानव अधिकार समितिका सांसदहरूको टोलीले कालापानी अवलोकन अध्ययन गर्न जाने योजना बनाएको थियो । नापी विभागबाट कालापानीसहित अन्य सीमा अतिक्रमित क्षेत्रबारे २०६६ वैशाख ८ गते छलफल गरी जानकारी लिएपछि संसदीय टोलीले भ्रमण स्थगित गरेको थियो । यद्यपि निकट भविष्यमा कालापानी जान्छौं भनी समितिका सांसादहरू कस्सिएका छन् ।

यसबाहेक अखिल नेपाल स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियको आहृवानमा पत्रकारसहितका भूगोलविद्हरू समेतले काठमाडौंबाट ‘कालापानी लङ मार्च’ गर्दै २०५५ जेठ ३० गते कालापानी पुग्न लागेको बेला कालापानी भन्दा ६ सय मिटर दक्षिणदेखि नै भारतीय अर्धसैन्यले काँडेतार घेरेर निषेधित क्षेत्रको बोर्ड झुन्डयायो । टोलीले त्यसभन्दा करिब १ सय ५० मिटरवरै खुकुरी नचाएर आमसभा गरी फर्किन पर्‍यो । परिणामतः उनीहरूले कालापानीको भूमि टेक्न पाएनन् । यसैगरी कान्तिपुरकर्मी विक्रम गिरी रिपोर्टिङका लागि कालापानी हिंडेका थिए । तल्लोकावा पुग्दा नपुग्दै २०६३ पुस १ गते गोली पड्केको आवाज सुनेपछि ज्यान जोगएर फर्के ।

अर्कोतर्फ केही नेपाली पदाधिकारी कालापानी पुग्न सकेका उदाहरण पनि छ । सभामुख रामचन्द्र पौडेलको नेतृत्वमा संसदीय टोली महाकाली नदीको उद्गमस्थल अध्ययन गर्न २०५३ मंसिर १ गते हेलिकप्टरद्वारा कालापानी अर्धसैन्य क्याम्प परिसरमा उत्रेको थियो । यसभन्दा पहिले तत्कालीन वरिष्ठ कान्तिपुरकर्मी नारायण वाग्लेले २०५३ असोज २२ देखि कात्तिक २ सम्म कालापानी क्षेत्रको अध्ययन गरी रिपोर्टिङ गरेका थिए ।

फेरि प्रचण्ड र कालापानीकै कुरा गरौं । के कालापानीमा रहेका भारतीय अर्धसैन्य बलले अनेरास्ववियुका टोलीलाई कालापानी टेक्न नदिए जस्तै प्रचण्डलाई पनि जान दिंदैनन् भन्ने डरले पो नगएका हुन कि ! त्यसो त माओवादी नेताहरूको उपस्थितिमा सीमाक्षेत्रमा जनपरिचालन गरी राष्ट्रिय जागरण सभा र भन्डाफोर गर्ने कार्यक्रमअर्न्तर्गत लक्ष्मणपुर बाँध तथा कलकलवा तटबन्ध अवलोकन गर्न पुगेका नारायणकाजी श्रेष्ठ ‘प्रकाश’ लाई भारतीय प्रहरीका तीनवटा गाडीले स्कर्टिङ गरी भारतीय भूमिबाट लगेर पुस २७ मा निरीक्षण गराएका थिए । प्रकाशलाई भारतको श्रावस्ती जिल्लाका डीएसपी एनसी कानपोलले स्वागत गरेका थिए ।

अर्कोतर्फ त्यसैदिन सीमावर्ती क्षेत्रमा भारतले बनाएको रसियावाल-खर्ुद-लोटन जोर्ति-तटबाँध अवलोकन गर्न गएका पर्ूवरक्षामन्त्री रामबहादुर थापा ‘बादल’ लाई भारतीय एसएसबी सुरक्षाकर्मीले जंगेखम्बा नं. ५४१ -३२) नजिकै रोके । उनले भारत-नेपाल सीमावर्ती संरचना निरीक्षण गर्न पाएनन् । ‘बादल’ आउने कुरो चालपाएपछि ठूलो संख्यामा भारतीय सुरक्षाकर्मी सीमारेखामा उपस्थित थिए । तर संविधानसभा अर्न्तर्गतको परराष्ट्र सम्बन्ध र मानव अधिकार समितिका सभासद्का टोली साथै यस पंक्तिकार पनि त्यस क्षेत्रमा पुस १२ गते पुग्दा भारतीय सुरक्षाकर्मीले स्कर्टिङ गरी लामो समयसम्म अवलोकन तथा स्थानीय वासिन्दासँग सोधपुछ गरी सूचना संकलन गर्न दिएका थिए । फोटो खिच्न समेत रोकटोक गरेनन् । स्मरणीय छ, यस टोलीलाई बाँकेको लक्ष्मणपुर बाँध र कलकलवा टतबन्ध अवलोकन गर्न पनि भारतीय एसएसबीले पुस १५ मा स्कर्टिङ गरी बाँधस्थल भ्रमण गराएका थिए ।

विभिन्न नेपाली पदाधिकारीहरू विभिन्न समयमा एउटै सीमावर्ती क्षेत्रको निरीक्षणमा जाँदा कसैलाई रोकिन्छ त कसैलाई स्वागत गरिन्छ । यसबाट के बुझिन्छ भने नेपालीहरूद्वारा भारतीय सीमावर्ती क्षेत्रको अवलोकन तथा निरीक्षण भ्रमणमा जाँदा भारत कुटनीतिक पहल चाहन्छ । समयमै कूटनीतिक पहल भए नेपाली जान सक्छन् । नत्र दशगजामै रोकिन्छन् । प्रचण्डले कालापानी अवलोकन गर्ने कार्यक्रम हाल स्थगित गर्नुका कारण पनि त्यस क्षेत्रको कूटनीतिक प्रयास नै कारक तत्व रहेको हो कि भन्ने अनुमान गर्नुपर्ने भएको छ । भविष्यमा जान लाग्दा कूटनीतिक चाँजोपाँजो मिलाउनु पर्ने देखिन्छ ।

स्मरण गर्नुपर्ने कुरा के छ भने सीमा समस्या समाधान गर्न र्सवप्रथमतः आफ्नो देशको सीमा रणनीति तय हुनर्ुपर्छ । यसपछिका चरणमा सीमा कूटनीतिको कुरा आउँछ । यसमा ‘ट्रयाक-टू डिप्लोमेसी’ को आवश्यकता पर्दछ । दुवै पक्षका ‘प्रिm लान्सर डिप्लोम्याट’ तथा प्राविधिज्ञले आ-आफ्नो देशका सीमाको तथ्य तथ्यांक र बितेका घटनाक्रमको विवेचना गरी तथ्यपर्ूण्ा प्रतिवेदन तयार पार्छन् । त्यसपछि सीमा समाधानको कुरा राजनीतिक तहमा पदार्पण गर्दछ । यस्ता प्रतिवेदनमा वहुसंख्यक राजनीतिक दलहरूले आ-आफ्नो प्रतिक्रिया प्रदान गरी कूटनीतिक प्रतिवेदनलाई सीमासम्बन्धी राष्ट्रिय नीतिका रूपमा लिने गर्छन् । यसपछि यस्तो प्रतिवेदन ‘स्टेट’ को तहमा पुग्दछ । अन्ततः यसै राष्ट्रिय नीतिका आधारमा एक राष्ट्रले साँध जोडिएको अर्को राष्ट्रसँग कुराकानी गरी समाधान गर्ने गरिन्छ । सीमासम्बन्धी मामिला दर्ुइ देशबीचको कार्य भएकोले अन्तिममा सरकारको भूमिका रहन्छ । विभिन्न राजनीतिक पार्टर्ीीसमुदाय, नागरिक समाज, विद्वतवर्ग आदिले सीमासम्बन्धी जनजागरण गरेर सरकारको आँखा उगार्ने र कान खोल्ने काम गर्नुपर्छ । यसबाट दबाब सिर्जना हुनपुग्छ । यसपछि देश हाँक्ने पदाधिकारीले आफ्ना छिमेकी समकक्षीसमक्ष एजेन्डा तय गरी सीमा निरूपणका कुराकानीद्वारा समस्या टुंग्याउन सक्नर्ुपर्छ ।

अन्तिममा फेरि प्रचण्ड र कालापानी कै कुरा थपौं । भविष्यमा उहाँ कालापानीको अवलोकन गर्न जानुभयो भने निरीक्षण गरेर भारतले अतिक्रमण गरेका कालापानी नजिकैको छाङ्रुमा आएर राजनीतिक भाषणमात्रै नगर्नु होला । तर निरीक्षण अवलोकनका क्रममा नेपालको पश्चिमी सीमारेखाको रुपमा रहेको महाकाली नदीको उद्गमस्थल कुन रहेछ भन्ने कुराको चित्र आफ्नो दिमागमा खिच्नुहोला । कालीको मुहान लिम्पियाधुरा हो या लिपुलेक या काली मन्दिर नजिकैको पोखरीबाट निस्केको खोलो हो भन्ने कुरामा स्पष्र्टभई र्फकनु होला । याद गर्नुहोला, महाकाली नदीको उद्गम सम्बन्धमा स्पष्ट हुन जलाधार क्षेत्रसम्बन्धी मापदण्ड, नदीको पहिचान गर्ने आन्तर्रर्ााट्रय सीमा सिद्धान्तको ज्ञान हुनु आवश्यकता पर्दछ । यसैगरी मेची नदीको उद्गम निर्धारण गर्ने सम्बन्धमा नेपाल र सिक्किमबीच भएको विवाद हल गर्ने क्रममा इष्ट इन्डिया कम्पनीका सर जोन क्याम्बेलले सन् १८३८ मा प्रतिपादित गरेको सिद्धान्तलाई मनन गर्न नबिर्सनु होला । यसबाहेक ब्रिटिश र्सर्भेयरहरूले तयार पारेका सन् १८२७ तथा १८५० एवं १८५६ का ऐतिहासिक नक्साहरू पनि यथेष्ट मात्रामा अध्ययन मनन गर्नु होला । अवलोकनका क्रममा भारतीय अर्धसैन्यले कालापानी क्षेत्रको अतिक्रमण गर्नुभन्दा पहिलेको नाबी, कुटी, गुंजी, तुल्सिन्युराङ्, नाविडाङ्, माथिल्लोकावा जस्ता नेपाली वस्ती कहाँ रहेको थियो भन्ने कुरा पनि क्षेत्रमा ठम्याउनु होला । स्मरणीय छ, एकीकृत महाकाली सन्धिअर्न्तर्गतको बहुचर्चित पञ्चेश्वर योजना पनि महाकाली नदीको उद्गमस्थल पहिचानसँग गाँसिएर रहेको छ । त्यसैले कालापानीको भ्रमणलाई अवलोकनमा मात्र सीमित नराखेर मनन, विश्लेषण गर्दै तथ्यगत निचोडमा पुग्नु होला । यसपछि नागरिक समाजसमक्ष भन्नु होला, तपाईंले कालापानीमा के देख्नुभयो – जे होस् भविष्यमा कालापानी अवलोकन भ्रमण गर्न सक्नुहोस् भनी यसै कलमको टुँडोद्वारा प्रचण्डलाई अग्रिम शुभकामना व्यक्त गर्दछु ।

This is the original title and text of the article published in Kantipur Daily on 19 January 2010.

2 Responses

  1. राष्ट्रियता को नारा सरकारमा जानको लागि मात्रै हो। हिँजो सरकारमा जाँदा कहाँ थियो इनको राष्ट्रियता

  2. Yes, you are correct. This is the nature of the political parties of Nepal.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: