Earthquake epicenter in Nepali territory

                                       भूकम्पको केन्द्रविन्दु नेपालको सीमाभित्र

                                                                                                         बुद्धिनारायण श्रेष्ठ

२०६८ असोज १ गते आएको भूकम्पको केन्द्रविन्दु नेपाल र भारत -सिक्किम) को सीमामा पर्छ भनी बिभिन्न सञ्चार माध्यमले प्रसारण गरे । तर अमेरिकी भर्ूगर्भ र्सर्भेक्षण संस्थाले प्रकाशित गरेको भौगोलिक तथ्यांक संगणना गरी नक्सामा अंकन गर्दा भूकम्पको केन्द्रविन्दु पर्ूण्ातः नेपालको सीमाभित्रै परेको देखिन्छ । यो केन्द्रविन्दु ताप्लेजुङ जिल्ला लेलेप गाउँ विकास समितिको मर्ेरा वस्तीपर्ूव ६ हजार ८ सय ८ मिटर अग्लो अन्निदेशा हिमालबाट १९ दशमलव ७ किलोमिटर गहिर्राईमा रहेको देखिन आउँछ । ६.९ रेक्टर स्केलको भूकम्पको केन्द्रविन्दु नेपाल-भारत सीमाबाट ९ किलोमिटर पश्चिम र नेपाल-चीन सीमारेखाबाट १८ किलोमिटर दक्षिण अवस्थित भएकोले दर्ुइ देशबीचको सीमामा भएको भन्न मिल्दैन । यो केन्द्रविन्दु काठमाडौबाट २ सय ७२ किलामिटर पर्ूव र सिक्किमको ग्यान्टोकबाट मङ्गन तथा कन्चनजंघा हुँदै ६८ किलोमिटर उत्तर-पश्चिममा नेपाल सरहदभित्र परेको छ । यद्यपि यस भूकम्पको केन्द्रविन्दुनजिकै सिक्किमको धेरै वस्ती रहेकोले त्यहाँ धेरै धनजनको क्षति हुन पुगेको हो ।


भूकम्प ज्ञान
असोज सक्रान्तिका दिन साँझ ६.२६ बजे ५० सेकेन्डसम्म कम्पन ल्याएको ६.९ रेक्टरको भूकम्प ठूला दर्जामा गनिन्छ । भर्ूगर्भवेत्ताअनुसार ४ भन्दा सानो स्केलको भूकम्पलाई सानो -सामान्य) भनिन्छ भने ४ देखि ५.९ सम्मकालाई मझौला, ६ देखि ७ सम्मको ठूलो र ७ भन्दा माथिकालाई महाभूकम्प मानिन्छ । भूकम्प नाप्ने स्केललाई ‘रेक्टर म्याग्निच्युद’ भनिन्छ । दर्ुइवटा भूकम्पको नापमा एक रेक्टर स्केलको अन्तर भयो भने ती दर्ुइबीचको शक्ति ३२ गुणाले फरक हुन्छ । जस्तै-  ५ रेक्टर स्केलको भूकम्पले फ्याँक्ने शक्तिभन्दा ६ रेक्टरको भूकम्पले फ्याँक्ने शक्ति ३२ गुणा ठूलो हुन्छ । त्यसैले ५ रेक्टर स्केलको ३२ वटा भूकम्प जानु र ६ रेक्टरको एउटा भूकम्प जानु शक्तिका हिसाबले बराबर हुन्छ । यस्तैगरी ७ रेक्टरको एउटा भूकम्प जानु भनेको ५ रेक्टरको १ हजारवटा भूकम्प जानु जत्तिकै हुन्छ ।

पृथ्वीको भित्री भागमा कुनै हलचल पैदा भएपछि त्यसको तरङ्ग सिधै पृथ्वीको सतहतर्फ आउँछ । यसरी आएको तरङ्ग सिधामाथि सतहमा ठोक्किएको ठाउँलाई भूकम्पको केन्द्र विन्दु -इपिसेन्टर) भनिन्छ । पृथ्वीभित्र तरङ्ग उत्पन्न भएको ठाउँलाई हाइपोसेन्टर भनिन्छ । पोखरीमा ढुङ्गा फ्याक्दा ढुङ्गा डुबेको विन्दुबाट तरङ्गको गोलो छाल एकपछि अर्को ठूलो वृत्तमा छचल्कँदै गएजस्तो भूकम्पको केन्द्रविन्दुबाट तरङ्गको वृत्त बन्दै जान्छ र कम्पनको शक्ति क्षय भएपछि वृत्त बन्ने व्रिmया समाप्त हुन्छ । यसैले केन्द्रविन्दु र यसको नजिकका वृत्तमा धेरै विध्वंस हुन्छ । वृत्त जति ठूलो आकारको हुन्छ, त्यत्तिकै मात्रामा शक्ति क्षय हुँदै जोखिम पनि उत्तिकै मात्रामा कम हुन्छ ।


भूकम्पको कम्पन गति दर्ुइ प्रकारको हुन्छ । पहिलो, तलमाथि गरी उचालेको जस्तो हुन्छ । दोस्रो, दायाँ-वायाँ हल्लाउने तरङ्ग हुन्छ । उपमाका निम्ति जमिनमा गाडिएको एउटा काठको खम्बा सरक्क माथि उचाली छोडिदिएमा लगभग यसको आफ्नै ठाउँमा बस्छ । तर त्यस खम्बालाई दाहिने-देब्रे गतितर्फ हल्लाएर छाडिंदा खम्बा ढल्किएको हुन सक्छ, ढल्न पनि सक्छ । त्यसैले दायाँ-बायाँको टेडो तरङ्गले जताततै हल्लाई घरलगायत भौतिक संरचना भत्कने गरेको विशेषज्ञ बताउँछन् । हालैको भूकम्प तलमाथि तरङ्गको भएकोले कम क्षति पुर्‍याएको हुन सक्छ ।

ठुलो भूकम्प गएपछि सामान्यतया साना-साना भूकम्प -आफ्टरशक) जाने गर्छ । यसै अनुरूप आइतबार साँझमा गएको भूकम्पको ३० मिनेटभित्र ४.६ देखि ५.७ स्केलसम्मका १४ कम्पन भए । यसैगरी चौबिस घन्टाभित्र १ सय ३० आफ्टरशक आयो । यसमध्ये १५ वटा ५ स्केल बराबरका थिए । अर्कोतर्फ स-साना भूकम्प निकैमात्रामा गएपछि ठूला भूकम्प निम्तिन सक्छन् भन्ने पनि भनाइ रहेको छ ।

नेपाल, भारत र चीन -तिब्बत) को त्रिदेशीय सीमाक्षेत्र नजिक गएको हालैको भूकम्पले यी तीन देशबाहेक भूटान र बंगलादेशलाई पनि कम्पन गरायो । परिणामतः यो पंक्ति लेख्दासम्म भारतमा ६३, नेपालमा १०, चीन -तिब्बत) मा ७ तथा अन्य देशमा ३ गरी ८३ जना भूकम्पमा परी मृत्यु भएका छन् । हजारौं घाइते भएका छन् । पाँचौ हजार घर क्षति भएको छ ।

गृह मन्त्रालयअनुसार नेपालमा हालसम्म १० जनाको मृत्यु भइसकेको छ भने २४ गम्भीर घाइते अवस्थामा छन् । यस्तै करिब ८२ जना सामान्य घाइते भएका छन् । १२२ परिवार विस्थापित भएका छन् । भौतिक क्षतिका सम्बन्धमा १८८ घर पर्ूण्ारुपमा क्षति भएको छ भने २१६ घर आंशिक भत्केको अवस्थामा छ । मृत्यु हुनाको कारणमध्ये भूकम्प भएको थाहा नपाई घरभित्रै पुरिएर थिचिएर र केही मानिस कम्पनको अनुभव गर्नेबित्तिकै आत्तिएर भाग्दा मर्न पुगेका छन् । अन्य केही व्यक्ति उचाइबाट हामफल्दा र दौडँदा लडेर चिप्लिएर मरेका छन् ।

भूकम्प हुने कारण
पृथ्वीको भित्रीभागमा अत्यधिक तापक्रमका कारणले तरल रूपमा रहेका पदार्थहरू एकातर्फबाट अर्कोतिर बहावट भए टेक्टोनिक हलच पैदा हुन्छ । यसले गर्दा दरारको मात्रा धेरै सिर्जनाभई भित्र रहेको भूखण्डमा केही हलचल तथा गडबडि पैदा हुनथाल्छ । यस्तो गडवडिबाट उत्पन्न भएको कम्पन पृवीको सतहसम्म आइपुगेमा भूकम्प हुने गर्दछ । हाम्रो नेपालमा पटक-पटक साना-ठुला भूकम्प जानुको कारणचाहिँ नेपाली भूमिको सिधै पृथ्वीको भित्री भागमा बढी तापक्रमका कारण पग्लिएर रहेको तरल पदार्थमाथि तैरिएर रहेको भारतीय ल्पेट, युरेसिएन ल्पेर्टतर्फ घुस्दर्ैगई टेक्टोनिक हलचल मचाउनु नै हो । यसरी भारतीय ल्पेट नेपालको उत्तरमा अवस्थित तिब्बती ल्पेर्टतर्फ घुस्ने गति भएका कारणले बेलाबखतमा भौगर्भिक बनौटमा गडबडी उत्पन्नभई नेपालमा भूकम्प जाने भर्ूगर्भविदहरूको धारणा रहेको पाइन्छ । भूकम्पसम्बन्धी अध्ययन अनुसन्धान तथा मनिटरिङ गरिरहेका विदेशी वैज्ञानिकहरू अनुसार १६ करोड वर्षेखि भारतीय ल्पेट तिब्बती ल्पेटमा घुस्दै आएको छ । यो क्रम अद्यापि जारी रहेको छ ।

यस पंक्तिकार नापी विभागमा कार्यरत रहँदा अमेरिका कालोरेडो विश्वविद्यालयका भर्ूगर्भशास्त्री रजर बिलहामको नेतृत्वमा आएको एउटा टोलीलाई नेपालमा अध्ययन अनुसन्धान गर्न अनुमति प्रदान गरिएको थियो । त्यस टोलीमा नेपाली प्राविधिज्ञसमेत सम्लग्न गरी सम्वत २०४८ देखि नेपालमा विधिवत ग्लोबल पोजिसनिङ सिस्टम -जिपिएस) स्याटेलाइट र्सर्भेक्षण सुरु गरिएको थियो । यस र्सर्भेक्षणको मुख्य उद्देश्य नेपालको जियोडेटिक नेटओर्क सुदृढिकरण गर्ने र भारतीय ल्पेट तिब्बततर्फ घुस्ने गति अध्ययन गर्नु रहेको थियो । यसै अध्ययनको क्रममा करिब १५ करोड वर्षेखि भारतीय ल्पेट तिब्बती ल्पेटमा घुस्ने क्रम जारी छ र हालमा पनि प्रतिवर्ष२ सेन्टिमिटरका दरले पस्दैछ भन्ने कुरा बिलहामको संगतबाट धेरै नेपाली प्राविधिकसमक्ष उजागर भएको थियो । यसैगरी महाभारत श्रृंखला प्रतिवर्ष३ मिलिमिटरका दरले उठ्दै गएको र हिमाल करिब २ देखि ७ मिलिमिटर प्रत्येक वर्षअग्लिदै रहेको उनको अनुमान थियो ।

भारतीय ल्पेट उत्तर्रतर्फ घुस्ने क्रम रोकिएमा अथवा गति बढ्दै गए या एकाएक धेरै अनुपातमा वृद्धि भए ठूलो भूकम्प हुने सम्भावना रहन्छ । बेलाबेला सानातिना भूकम्पको झड्का नगए शक्ति संचितभई लामो अवधिपश्चात विनाशकारी रूपमा ठूलो भूकम्प आउनसक्ने हुन्छ । तर पनि दर्जनौं सानातिना भूकम्पको समयचक्रलाई टार्ने संभावनाचाहिँ निकै कम रहेको भूकम्पवेत्ताहरूको विचार रहेको पाइन्छ । यस मानेमा नियमित आकस्मिकताका रूपमा नेपालमा संवत् १९९० पछिको अर्को महाभूकम्प आउन बाँकी नै रहेको विश्वास भर्ूगर्भ अनुसन्धानकर्ताको रहेको छ । उनीहरूका अनुसार प्रत्येक १ सय वर्षो समयचक्रमा एउटा महाभूकम्प हुन सक्छ, जुनचाहिँ नेपालले पनि सहनुपर्ने हुन्छ । तर पनि हामीले बिर्सनु हुन्न कि भूकम्पको ठोकुवा भविष्यवाणी गर्ने विज्ञानको जन्म संसारमा हालसम्म भइसकेको छैन ।

अर्को महाभूकम्प
नेपालमा गएका भूकम्पको संख्या अध्ययन गर्दा संवत् १७९० देखि २०६८ असोजसम्म मझैालाभन्दा माथिल्लो दर्जाको भूकम्प १४ पटक गइसकेको छ । यसमध्ये १८९० भदौ १२ को ७.८ रेक्टर तथा १९९० माघ २ को ८.४ रेक्टर स्केलको महाभूकम्पले धेरै क्षति पुर्‍याएको थियो । हाल असोज १ को भूकम्प ७८ वर्षछिको सबभन्दा ठूलो भूकम्प मानिन्छ । यद्यपि यसको श्रेणी महाभूकम्पको होइन । यो भूकम्पको केन्द्रविन्दु नेपालको दक्षिणी सीमा नजिकै गंगाको उर्बरा मैदानी भागमा परेको भए कमलो भू-बनौटका कारण धेरै मात्रामा विनाश गर्ने थियो । तर भाग्यवस ताप्लेजुङको उच्चहिमाली क्षेत्रको चट्टानी भागमा परेको हुँदा भूकम्पको क्षमताअनुसार जति विनाश गर्नसक्ने हो त्यति मात्रामा भएन । काठमाडौंनजिक केन्द्रविन्दु परेको भए कहालीलाग्दो अवस्था सिर्जना हुने थियो ।

नेपालमा अर्को महाभूकम्प आएमा नेपाल अथवा खासगरी काठमाडौंको घना शहरी वस्तीको अवस्था कस्तो होला भन्ने दृश्यबारे केहीक्षण सोचौं । काठमाडौं उपत्यकाको जनसंख्या अहिले करिब ३५ लाख पुगेको छ । एक अध्ययनअनुुसार घरको संख्या २ लाखभन्दा बढि पुगिसकेा छ । डेढ दशक अघिसम्म असन, इन्द्रचोक, नयाँ सडक क्षेत्रमा घनावस्ती रहेको थियो । अहिले आएर उपत्यकाभित्र पचासौं असन-इन्द्रचोक सिर्जना भएका छन् । यस्तो अवस्थामा काठमाडौं छेउछाउ केन्द्रविन्दु रहेको ८ रेक्टर स्केलको भूकम्प पैदा भएमा ५ प्रतिशत वासिन्दाको ज्यान जानसक्ने, १२ प्रतिशत गम्भीर घाइते हुनसक्ने र २० प्रतिशत सामान्य घाइते हुनजाने अनुमान गर्न सकिन्छ । जाइकाले सन् २००२ मा गरेको संयुक्त अध्ययन प्रतिवेदनमा काठमाडौंको ६० प्रतिशतभन्दा बढी संरचना ध्वस्त हुने देखाएको छ ।

भूकम्पले सिमेन्टीका लठ्ठाधारी सलाईका डिब्बा आकारका अग्ला भवन रुख ढलेजस्तो गरी चाँडै ढाल्ने र यसका भुइँतलाका सटरयुक्त र फराकिला झयाल भएको भाग पहिले खसाउने छ । यसपछि लम्बाइ-चौडाइ समानभई चारै कुनामा ‘लोड बेरिङ’ गरिएका पिलर सिस्टमका अग्लो भवन ढल्ने छन् । ‘वाल सिस्टम’ का कम उचाइका घरहरूमा कममात्र क्षति पुग्छ । एक कुनाको गारो ढलेर व्हाङ्ग भए पनि बाँकी भाग जोगिन सक्छ । पुराना प्रविधिबाट दलिनमा चुकुल ठोकी गारो लगाई बनाइएका भुइँघरहरू निकै मात्रामा सुरक्षित रहन सक्छन् ।

अव्यवस्थित शहरी क्षेत्र तथा शहरको साँगुरो गल्ली भएका बस्तीमा बिजुलीका तार एकआपसमा जुधेर भयंकर आगलागी हुनसक्ने छ । पानीको पाइपलाइन भाँचिएर र टयुबवेलको पाइप दोब्रिएर पानीको हाहाकार्रभई चाँडै आगो निभाउन मुस्किल पर्नसक्छ । टेलिफोनको केबुलतार चुँडिएर, मोबाइल टावर ढलेर सञ्चार सर्म्पर्क आंशिक विच्छेद हुन पुग्छ । ढलेको भवनले बाटो छेकेर उद्धार गर्न पुग्नुपर्ने स्थानसम्म तत्काल पुग्न नसकिने अवस्था आर्इपर्नसक्छ ।

यसैगरी राजमार्ग धाँजापरी पुलहरू टुक्रिएर आवागमनमा बाधा पर्न सक्छ । जलविद्युत पोखरीका बाँध फुटी तल्लो भागमा बाढीप्रकोप हुनसक्छ । पहिरोले नदीको बहावट थुनिएर डुबान हुनसक्ने र कालान्तरमा फुटी होचो मैदानी क्षेत्रमा बाढीले विनास गर्नसक्ने सम्भावना पनि रहन सक्छ । त्रिभुवन अन्तर्रर्ााट्रय विमानस्थल धावनमार्ग बच्नसक्ने अनुमान भर्ूगर्भशास्त्री रजर विलहामले गरेको कुरा यस पंक्तिकारको कानमा अहिले पनि गुन्जिरहेको छ ।

यसबाहेक मृत व्यक्तिको लास दहन समयमा हुन नसकी हैजाजस्ता रोगव्याधी र महामारी बचेका मानिसमा फैलन सक्ने संभावना पनि रहन सक्छ । खाद्यान्न आपर्ूर्तिमा कमर्ीभई खान नपाउने हुनसक्छ ।

अन्तिम
नियमित आकस्मिकताअर्न्तर्गतको अर्को विध्वंसकारी महाभूकम्प नेपालमा आयो भने के गर्ने – प्राकृतिक आपद् विपद् र्टार्न सकिँदैन । तर यसबाट हुन आउने जोखिम कम गर्न सकिन्छ । यस्ता दैवीप्रकोप परेमा जनधनको बढी मात्रामा जोगावट तथा सुरक्षा कसरी गर्न सकिन्छ भनी बेलामौकामै आवश्यक प्रवन्ध र पर्ूवाधारको संरचना गर्दै जानर्ुपर्छ । यस सम्बन्धमा भूकम्पको क्षति न्युनिकरण तथा प्रतिरोध योजना समय छँदै तर्जुमा र कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । उच्च जनघनत्व भएका क्षेत्रमा भवन निर्माण आचार संहिता तथा बिल्डिङ कोड पर्ूण्ा पालना गर्नु गराउनु पर्छ । सुरक्षित सहर निर्माण गरी यथेष्ट मात्रामा खुलास्थानको प्रवन्ध गर्नुपर्छ ।

यसका साथै देशको कुनाकाप्चासम्मका स्थानमा स्वास्थ्य केन्द्रको संजाल विकास गर्नुपर्छ । स्वयमसेवकको नेटओर्क फैलाउनु पर्छ । आकस्मिक सुरक्षाका उपायबारे विद्यालय तथा सामाजिक संस्थामा शिक्षा प्रदान गर्ने प्रवन्ध हुनर्ुपर्छ । जे होस् अर्को महाभूकम्पको प्रकोप आइलागेमा यसबाट सकेसम्म कम धनजनको क्षति हुने सुरक्षाका उपायहरू प्रवन्ध गर्दै लैजान सक्नर्ुपर्छ । भूकम्पीय प्रकोप तत्काल आइपरे आफू तुरुन्तै खुला स्थानतर्फजाने गरौं । घरभित्रै रहेको अवस्थामा भए टेबल, पलङ तथा ढोकाको सँघार जस्ता सुरक्षित स्थानमा टाउको दर्ूइ घुँडाको बीचमा पारी लुकेर बसौं । सकिन्छ भने एक तुम्लेट पानी र दर्ुइ-चार पुरिया विस्कुट चाउचाउ जोहो गरी तत्काल बोक्न सकिने ठाउँमा तयारी अवस्थामा राख्ने बानी बसालौं ।


लेखक नापी बिभागको पर्ूवमहानिर्देशक हुन्

Let me work, please (Prime Minister Baburam Bhattarai)

                                    कृपया मलाई काम गर्न दिनोस्

                                                                                – बुद्धिनारायण श्रेष्ठ

पंक्तिकार यो लेख लेखुन्जेल प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टर्राईको अवतारमा  रहन चाहन्छ । अर्थात् प्रधानमन्त्री भट्टर्राई भएर सोच्न चाहन्छ । कृपया, अनुमति दिनु होला ।

भदौ ११ गते संविधानसभाका ५९ प्रतिशत सभासदले मतदिई मलाई नेपालको ३५ औं प्रधानमन्त्री चुन्नुभएकोमा धन्यवाद छ । त्यसको एक हप्तापछिदेखि तेस्रो खेपसम्ममा मेरा सहयोगीका रूपमा मन्त्रीपरिषदमा आउनु भएका सबैलाई स्वागत छ । अर्को खेपमा आउनु हुने सहयोगीलाई पनि स्वागत गर्न म पछिपर्ने छैन । उहाँहरू सबैले मेरो ‘भिजन’ लाई साथदिई मन्त्रालय हाँक्न अनुरोध छ ।

देशको सरकार प्रमुखका रूपमा काम गर्ने शपथ लिने औपचारिक प्रक्रिया पूरा हुँदा-नहुँदै मेराबारे प्रशंसाको पुल बन्यो । यसबारे समाचार माध्यममा पढ्दा सुन्दा मलाईचाहिँ ‘हर्षन विस्मात’ लाग्यो । हुन त मनुष्य अरुले तारिफ गरिदिए फुरुङ्ग हुने प्राणी हो । तर मलाई खास त्यस्तो अनुभूति भएन, कामको चटारोचाहिँ एकदमै महसुस गरिरहेको छु । प्रशंसाको बदला सकारात्मक सुझाव व्यक्त गरिएको भए मेरो काममा सहयोग पुगेको ठान्ने थिएँ ।

पदको शपथ ग्रहणपछि नेपाल निर्मित मुस्ताङ गाडी चढ्ने मेरो अठोटका सम्बन्धमा सकारात्मक तथा नकारात्मक कुरा पनि प्रशस्तै आएका पाएँ । राष्ट्रपति भवनबाट पुष्पलाल प्रतिष्ठानमा पुष्पार्पण गर्न जाँदा र आउँदा वषर्ाका कारण सिंहदरवार आइपुग्न केही ढिला भयो । यसैबीच मुस्ताङ गाडिभित्र पानी चुहिएर, उकालोमा तान्न नसकेर र गाडीले चाँहिदो गति लिन नसकी प्रधानमन्त्रीको हिंडाइ ढिलो भएको हो कि भन्ने शंका पनि उव्जेछन् । तर यस्तो केही भएको होइन । कुनै सस्तो लोकप्रियताका लागि मुस्ताङ गाडी चढेको भन्ने भावना पनि कुनै कसैले पोखेछन् । तर नेपालमै निर्मित वस्तु उपयोग गरेर स्वदेशी उद्योग बढाऔं भन्ने सन्देश प्रवाह गर्नमात्र खोजेको हुँ । यसो त २०६७ पुसमा काठमाडौंमा स्वदेशी जुत्ता पर््रदर्शनी हुँदा त्यहाँ नेपाली जुत्ता किनेर अबदेखि विदेशी जुत्ता नलगाउने स्वघोषण गरेको थिएँ र यद्यपि यसै गरिरहेको छु । यसमा मैले गल्ती गरेकै हो भन्नुहुन्छ भने तर्क र पुष्टाइँसाथ आउनुहोस्, म मेरो चिन्तनमा सुधार गर्छर्ुु

राष्ट्रिय पोसाक
पदको शपथ लिने समारोहमा राष्ट्रिय पोसाक किन नलगाएको भन्ने चर्चा पनि चलेको रहेछ । वास्तवमा समारोहमा जाने समय पनि हतार-हतारमै वित्न लागेकोले दिनदिनै लगाएको पोसाकमा गएको हुँ । यही नै मलाई सजिलो लाग्छ । यद्यपि मैले राष्ट्रिय टोपी त लगाएकै थिएँ नि ! अन्य कसैले विचार पोखेछन््- जस्तोसुकै लिवास लगाए तापनि पोसाक पर्ूण्ा हुनर्ुपर्छ । कोट र पाइन्टमा गएपछि नेकटाइ त हुनैपर्ने हो । हो, निश्चय हो । तर मलाई सजिलो लाग्ने भएकोले दैनिक उपयोग गरेको पोसाक नै लगाएँ । म स्कुले ठिटो हुँदा एसएलसी उत्तर्ीण्ा नभएसम्म कट्टु     -हाफ पाइन्ट) लगाउने गरेको कुरा मैले विर्सर्ेेे छैन । गोर्खामा मेरो गाँउ बेलबासबाट दिनहुँ दर्ुइ घण्टा पैदल हिंडेर लुइटेल गाउँमा रहेको अमरज्योति हाइस्कुल जाने-आउने गरेको कुरा मेरो मनमा ताजा रहेको छ । पदीय दायित्व सफलताका साथ निर्वाह गर्न पोसाकमा अलमलिनुभन्दा काम गरेर देखाउनु राम्रो होइन र – तपाईहरू भन्नुहुन्छ भने अव म कोलार नभएको कमिज लगाउने गर्छर्ुु अनि यस्तो कमिजमा नेकटाइ झुन्ड्याउनुपर्ने कुरै आउँदैन । हालै सरकारले सबै जातिजनजातिको सांस्कृतिक पोसाकलाई राष्ट्रिय पोसाक मान्ने निर्ण्र्ाागरिसकेको छ ।

शान्ति र संविधान
माओवादी लडाकूका हतियार रहेका कन्टेनरको साँचो विशेष समितिलाई बुझाउने निर्ण्र्ाााई लिएर आफ्नै पार्टर्ीी सहयात्री साथीहरूले राँके जुलुश निकाले । यसलाई मैल सांकेतिक सुझावका रूपमा लिएँ । पार्टर्ीी सहयात्रीहरूसँग कुराकानी भए, छलफलबाट टुङ्गो लाग्दैछ । यसैबीच सहयोगी मन्त्रीहरू थपिए । केहीपछि अरु थपिदै छन् । मैले काम अघिबढाउने मौका पाएको छु । म यसमा तत्कालका लागि खुशी छु ।

शान्ति प्रक्रियालाई तार्किक निष्कर्षा पुर्‍याउने र संविधान निर्माण गर्ने काम मेरो पहिलो जिम्मेवारी भएकोले पुस्तक विमोचन गर्ने, भवनको शिलान्यास गर्ने, व्यापार मेला उद्घाटन गर्न रिबन काट्ने जस्ता कामका लागि कृपा गरेर मलाई निम्ता नगर्नु हुन अनुरोध छ । यस्ता एउटा कार्यक्रममा मैले करिब तीन घण्टा खर्चिनुपर्ने हुन्छ । प्रत्येक मिनेट मेरा र देशका लागि महत्वपर्ूण्ा छ । यसैले कृपया मलाई काम गर्न दिनोस् । तपाइँको कार्यक्रममा आउन नभ्याइएकोमा क्षमाप्रार्थी छु ।

विभिन्न आयोग, नियोग, संवैधानिक अङ्गका नियुक्तिका कुरा लिएर मेरा समक्ष नआइदिनु हुन अनुनय विनय गर्दछु । यस्ता नियुक्तिका लागि एउटा रोष्टर निर्माण गर्दैछु । विज्ञता, अनुभव, सीप, खुवी, चतुर्‍याइँ, कौशलता, दक्षता र निपुणताका आधारमा छनौट गर्ने संयत्र तयार गर्नेछु । यस प्रक्रियाअर्न्तर्गत विभिन्न राजनीतिक पार्टर्ीीति झुकाव राख्ने र नराख्ने काबिल, सक्षम र विद्वतवर्ग अटाएसम्म स्वतः पर्नेछन् । यस्ता सिफारिसका कामकुरोमा मेरो समय बरबाद नगरिदिनु होला । कृपया मलाई काम गर्न दिनोस् ।

किचेन क्याबिनेट
यसैबीच म मेरा ‘किचेन क्याबिनेट’ का सदस्य तथा खासगरी ससुरालीतर्फा नातागोता एवं हितचिन्तकसमक्ष के आव्हान गर्न चाहन्छु भने- कर्मचारी सरुवा, टेन्डर, ठेक्कापट्टा, राहत वितरणका सम्बन्धमा कृपया मलाई दबाब नदिनु होला । यसमा दस्तखत गरिदिनु पर्‍यो भनेर कागज मतिर नतेर्स्याउनु होला । फलानोले असाध्यै दुःख पायो उसको उद्धार गरिदिनोस् कदापि नभन्नु होला । उसलाई साँच्चै अन्याय परेको भए र प्रक्रियागत तरिकाबाट आए म उनलाई न्यायनिसाफ दिलाउन पछिपर्ने छैन । म तपाइँहरूका सकारात्मक सुझाव निश्चय नै सुन्नेछु, मनन गर्नेछु र ठिक लागे कार्यान्वयन गर्नेछु । तर फजुल कुरामा मलाई नअलमल्याइदिनोस् । भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलताको नीति अख्तियार गरी भ्रष्टाचाररहित समाज निर्माण सुरु गर्ने प्रतिवद्धता जनाइसकेको छु । एक महिनासम्म कर्मचारी सरुवा नगर्ने अठोट गरेको थिएँ । तर राजनीतिक प्रविधिका कारण हालै दर्ुइ सचिवलाई सट्टापट्टा गर्नुपरयो । म त के भन्छु भने यिनै कर्मचारीवृन्दले मेरो चिन्तन र्सार्थक पारी विकास निर्माणको काममा सघाए भने किन उनीहरूलाई चलाउनु पर्‍यो र – म अर्थमन्त्री हुँदा लक्षभन्दा बढी राजस्व उठाउन कमचारीले नै मदत पुर्‍याएका हुन् ।

मलाई राम्ररी थाहा छ मेरो पदीय कार्यावधि करिब ६ महिनाको छ । पहिलो तीन महिनाभित्र लडाकू वर्गीकरण र शान्ति प्रक्रिया टुंगो लगाई संविधान लेखनको काम पर्ूण्ा गर्नु गराउनु परेको छ । अर्को तीन महिनामा ताजा जनादेशका निम्ति संसदको निर्वाचन गराउने चँाजोपाँजो मिलाउनु छ । यसैले मलाई सकारात्मक काम गर्नु छ, मलाई काम गर्न दिनोस् ।

पहिलो भ्रमण कहाँ –
तपाइँहरूमध्ये कतिजनालाई खसखस लागेको होला मेरो पहिलो बिदेश भ्रमण भारत हुने हो या चीन – तपाइँहरूले सुन्नुभएकै होला म प्रधानमन्त्रीमा चुनिएकै रात भारतका प्रधानमन्त्रीले टेलिफोन गरेर बधाई दिनुभयो र भोलिपल्ट पत्र पठाउँदै मेरो अनुकूल समयमा भारत भ्रमणका लागि औपचारिक निम्तो पनि पाएँ । मेरा भारतीय समकक्षीले ‘हाम्रा सम्बन्धहरू विशेष छन्, जनता जनतावीच र खुला सीमाद्वारा निर्धारित छन्’ भन्नुभएको छ ।  यसै गरी चीनका प्रधानमन्त्रीले मलाई वधाई दिंदै ‘चीन र नेपालबीच स्वस्थ्य सम्बन्ध रहेको छ । फरक आकारका दर्ुइ देश कसरी एकअर्काको समानताको आधारमा व्यवहार गर्न, शान्तिपर्ूण्ा तरिकाले रहन र दुवैको हित हुनेगरी समझदारी विकास गर्न सक्छन् भन्ने सर्वोत्तम उदाहरण हो’ भनेका छन् । उनीबाट मैले चीन भ्रभण गर्ने निम्ता पनि पाइसकेको छु । छिमेकी देशका भ्रमणका सम्बन्धमा म यहाँ के भन्न चाहन्छु भने- म सोझै दुवै देशको भ्रमण गर्दिन । तर सरकार प्रमुखले भाग लिनैपर्ने अन्तर्रर्ााट्रय सम्मेलनमा जाँदा बाटा परेका खण्डमा ती दुवै देशको मैत्रीपर्ूण्ा भ्रमण गर्न उत्तिकै उत्सुक छु । यो पटक राष्ट्रसंघ महासभामा भाग लिन जाँदा-आउँदा छिमेकी देशको भ्रमण गर्ने मनसाय रहेको छैन । यद्यपि न्युयोर्कमा रहँदा भारत र चीनका प्रधानमन्त्रीहरुसँग भेट्दै छु । नेपाली जनताको समृद्धिका लागि भारतसँग आर्थिक कूटनीति र चीनसँग औद्योगिक कूटनीतिका कुराकानी गर्न उद्यत रहेको छु ।

सन् १९५० को सन्धि
नेपाली दाजुभाइले मलाई सोध्न लागेका छन्- १९५० को नेपाल-भारत शान्ति तथा मैत्री सन्धि सुधार संशोधन गर्ने कि खारेज गर्ने – यस सम्बन्धमा नयाँ र पुरानो सत्तापक्षका बीच भएको वार्तामा माओवादीको तर्फाट दोस्रो वार्ताटोलीको संयोजकको हैँशियतले २०६० वैशाख १४ मा मैले हस्ताक्षर गरी प्रस्ताव प्रस्तुत गरेको थिएँ । त्यस प्रस्तावमा ‘सन् १९५० को नेपाल-भारत सन्धिलगायत सबै असमान सन्धिहरू खारेज गरी सबैसँग पञ्चशील तथा असंलग्नताका आधारमा मैत्री सम्बन्ध कायम गर्ने स्वतन्त्र विदेश नीति अनुशरण गरिनर्ुपर्छ’ भनी उल्लेख भएको मलाई राम्रै सम्झना छ ।

सन्धिका बारे भारतले बराबर भन्दै आएको छ- नेपाल के चाहन्छ, हामी छलफल गर्न तयार छौं । दर्ुइ देशबीचको सन्धि सम्झौताका सम्बन्धमा प्रशस्त गृहकार्य आवश्यक पर्छ र राष्ट्रिय राजनीतिक निर्ण्र्ाापनि हुनर्ुपर्छ । नेपालको अहिलेको आवश्यकता भनेको शान्ति प्रक्रियालाई टंुगो लगाउँदै नयाँ संविधान निर्माण गर्नु हो । यद्यपि सन्धिका सम्बन्धमा गृहकार्य सुरुआत गर्न ‘ट्रयाक-टु डिप्लोमेसी’ परिचालन गर्ने मनसायमा रहेको छु । स्मरणीय छ चीनले केही वर्षघि नेपाल-चीन शान्ति तथा मैत्री सन्धिको मस्यौदा नेपालसमक्ष प्रस्तुत गरेको छ । त्यो पनि हर्ेर्नु परेको छ ।

अर्कोतर्फनेपाल र भारतबीचको खुला सीमा व्यवस्थाले अन्तरसीमा अपराध, विध्वंशकारी तत्वको चलखेल, भारतीय जालिनोटको ओसार-पसार, मालसामानको तस्करी र अवैध धन्दा सिर्जना गरेको छ । मलाई ज्ञान छ, दर्ुइ देशबीच कतिपय पकेट क्षेत्रमा सीमा समस्या रहेका छन् । बिहारका मुख्य मन्त्री नितिश कुमारले भारत-नेपालबीच अवाञ्छित तत्वको चलखेल हुन नदिन सीमामा काँडेतारबार लगाउनुपर्ने भनी २०६७ माघ १७ मा पटनामा भनेका कुरा समाचारमा पढेको छु । अहिलेको घडीमा मेरो प्राथमिकता भनेको पहिलो ४५ दिनभित्र शान्ति प्रक्रियाको मूलभूत काम सक्नु र अर्को ४५ दिनभित्र संविधान लेखनको काम पूरा गर्नु नै हो ।  यसमा म एकलव्य भएर लाग्ने प्रतिवद्धता जाहेर गरेको छु । कसैकसैले व्यङ्ग गरेको पनि सुनें- एकलव्यले बुढीऔंठा काटेर गुरु द्रोणाचार्यलाई दक्षिणा टक्र्‍याए । तर बाबुरामले कसलाई टक्र्‍याउने हुन् – मचाहिँ के भन्छु भने- नेपाल आमालाई नै टक्र्‍याउने छु ।

अन्त्यमा
अन्त्यमा मलाई के भन्न मन लागेको छ भने- देशको प्रधानमन्त्रीको यो कार्यभार मेरो परीक्षणको घडी हो । यसमा म उनुत्तर्ीण्ा भएँ भने मैले एसएलसीमा बोर्डफस्ट गरेको, जेएनयू  प्राध्यापक आतिया सबिब किडवाई सुपरीवेक्षक मातहत मैले उत्कृष्ट रूपमा विद्यावारिधि गरेको, संविधानसभा निर्वाचनमा गोरखा क्षेत्र नं. २ बाट देशको सबैभन्दा बढी ८२ प्रतिशत मत ल्याई विजय भएको सबै कुरा माटोमा मिल्नेछन् । ती सबै खोलैखोला बग्नेछन् । मेरो अस्तित्व मटियामेट हुनेछ ।

मलाई थाहा छ, मलाई काममा चुकाएर मेरो हर्ुमत लिने मानिस दाउ हेरेर बसेका छन् । देशको भलो नहुने निर्ण्र्ाागर्न दबाब दिएर मलाई विवादमा फसाउने प्रयत्न पनि गर्दैछन् । तर म यसमा रत्तीभर डगमगाउने छैन । सरकार प्रमुखका रुपमा पद समाल्ने मलाई अवसर प्राप्त भएको छ । राष्ट्र उत्थान हुने काम गर्न सकिन भने अर्थात लक्षित काममा बाधा आए अथवा कतैबाट असहयोग भए पदबाट बिदा लिन पनि तयार छु । यस घडीमा मेरो चुनौती भनेको शान्ति प्रक्रियालाई र्सार्थक निष्कर्षा पुर्‍याई नयाँ संविधान निर्माणको काम पूरा गर्नु हो । यस चुनौतीलाई सफलताका साथ ‘सेफ ल्यान्डिङ’ गर्न कृपया मलाई काम गर्न दिनोस् ।

                                          –0–

Fenceless Southern Border of Nepal

%d bloggers like this: