Nepal Merging and Sub-merging

                                     नेपाल मर्ज र सबमर्जको कुरा
बुद्धिनारायण श्रेष्ठ

चिनियाँ प्रधानमन्त्री वेन जियाबाओको नेपाल भ्रमणको भोलीपल्ट प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टर्राईले नेपालको परराष्ट्र नीति अहिले पनि पृथ्वीनारायण शाहको दिव्यउपदेश वरिपरि घुमेकेा छ भन्दै त्यतिबेला विश्व सीमा विस्तारको होडमा लागेको बेला ‘दर्इ ढुङ्गाबिचको तरुल नीति सही भए पनि अहिले देश दर्ुइतिरबाट चेपिएर बस्न नहुने’ कुरा उल्लेख गरेका छन् । यसै सिलसिलामा उनले ‘सन् १९६० को दशकबाट नयाँ विश्व परिस्थिति सिर्जना भएकेाले हाम्रो परराष्ट्र नीतिलाई नयाँ परिवेशमा ब्याख्या गर्दै अब हामी भारत र चीनबीच जीवन्त र गतिशील पुलका रुपमा बसेनौं भने दुइमध्ये एकमा र्’मर्ज’ हुनसक्ने खतरा बढ्छ’ भन्ने व्यक्त गरेका कुरा सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित/प्रसारित भएको थियो  । यस भनाइबाट एसियाका दर्ुइ उदयीमान महाशक्तिको बीचमा रहेको सानो देश नेपाल अब दर्ुइ शक्तिमध्ये एकमा मिसिने/गाभिने डर र शंका उत्पन्न भएकेा छ । तर उनले उत्तर या दक्षिणतिरका छिमेकी मुलुकमध्ये कुनसँग नेपाल मर्ज हुनसक्ने हो भन्ने कुराचाहिँ स्पष्ट गरेनन् ।

प्रधानमन्त्रीको यस्तो अभिव्यक्तिप्रति सडकदेखि सदनसम्मबाट टिकाटिप्पणी भयो । संविधानसभाको बैठकसमेत केही दिन अवरुद्ध हुन पुग्यो । यसको प्रतिक्रियास्वरुप प्रधानमन्त्रीले माघ १९ गते भारत र चीनमा द्रुतगतिले भइरहेको आर्थिक विकासको छालले चिप्लेकिराको चालमा रहेको नेपालको अर्थतन्त्रलाई डुबाउने -सबमर्ज हुने) खतरा बढेको भन्ने अभिव्यक्तिलाई सञ्चारमाध्यमले आधा शब्दलाई मात्र टिपेर र्’मर्ज’ प्रयोग गरेको उल्लेख गर्दै नियतवस वा श्रुतिदोषका कारण त्यसो भएको भनी स्पष्टिकरण दिए । यसपछि यसबारे अझै केही क्रिया-प्रतिक्रिया कतैबाट आउँछ कि भनी पर्खदा आजसम्म आएको छैन ।

वास्तवमा प्रधानमन्त्रीले भारत र चीनबीच नेपाल पुल बन्ने अठोटका साथ योजना ल्याउने रणनीती बनाउने दृढता व्यक्त गर्नुपर्ने हो । तर त्यसको बदला मर्ज/सबमर्जर्र् हुनसक्ने खतराको कुरा गर्नु भएकोले नेपाल छिमेकी देशसँग गाभिने आशंका जनमानसमा पैदा हुन पुगेकेा छ ।

अब कुरो रहयो दर्ुइ छिमेकीमध्ये कुनसँग मिसिन पुग्ने बिचार भट्टर्राईको होला भन्ने तर्कका सम्बन्धमा उत्तरतर्फा सरकार प्रमुखको हालैको नेपाल भ्रमणको अवसरमा भएको आठबुँदे समझदारीमा नेपालको स्वतन्त्रता, र्सार्वभौमिकता, भौगोलिक अखण्डता, सामाजिक पद्धतिको छनोट र विकासको धारलाई राष्ट्रसंघीय बडापत्र र शान्तिपर्ूण्ा सहअस्तित्वका आधारमा सम्मान दिने भन्ने उल्लेख भएको छ । विगतदेखि यसै भनाइअनुसारको ब्यवहार पनि गरिंदै आएको छ । दक्षिणी छिमेकीको भनाइपनि करिब यस्तै रहेको छ । तर नेपालको भौगोलिक अखण्डताको कुरा कमैमात्र गरिएको पाइन्छ ।  अलिकति चस्कदो कुरा- दक्षिणको गराइ र भनाइमा तालमेल नभएकोे तथ्यता नेपाली जनमानसले बेलामौकामा अनुभव गरेका छन् । यसबाहेक प्रधानमन्त्री भट्टर्राईलाई उनकै पार्टर्ीी नेताहरुले दक्षिणपन्थी भन्ने गरेको र भारतमा शिक्षा-दिक्षा लिएकोले दक्षिणतिरै मिसिन पुग्ने उनको भावना रहेकेा हुनसक्छ भनी आशंका गर्ने ठाउँ रहेको छ ।

वास्तवमा प्रधानमन्त्रीले र्’मर्ज’ भनेको कुरा पत्रपत्रिकामा छ्यापछ्याप्ति प्रकाशित भएको थियो । यसैबीच प्रधानमन्त्रीले मर्ज भनेको होइन ‘सबमर्ज’ भनेको हुँ भनी खण्डन गरेपछि ती पत्रपत्रिका जसले मर्ज शब्द प्रकाशित गरेका थिए, उनीहरु कसैले पनि प्रधानमन्त्रीले र्’मर्ज’ नै भनेका थिए भन्ने प्रतिवाद कतैबाट आएन । यसको मतलब प्रधानमन्त्रीले सबमर्ज भनेको शब्दावलीलाई आमसञ्चार जगतले मर्ज भनी प्रचार प्रसार गरे भन्ने देखिन आयो अथवा र्’मर्ज र सबमर्जर्मा वाद-प्रतिवाद गर्न चाहेन । यदि यस्तै कुरा सत्य हो भने सञ्चारमाध्यमको नागरिक समाजप्रति उत्तरदायित्वको विश्वसनियतामा आँच आउन सक्छ । यो संवेदनशील कुरो हो ।

नेपाललाई समृृद्ध बनाउन प्रधानमन्त्रीले भारत र चीनबीच नेपाल पुल बन्ने अठोटका साथ योजना ल्याउने रणनीती बनाउने दृढता व्यक्त गर्नुपर्ने हो । तर त्यसको बदला सबमर्ज हुनसक्ने खतराको कुरा गर्नु भएकोले नेपालको आर्थिक व्यवस्था सँधै छिमेकी देशसँग निर्भर रहने भन्ने आशंका जनमानसमा पैदा हुन पुगेकेा छ ।

यसबाट नेपाली समाजमा जिज्ञासा उत्पन्न भएकेा छ, सरकार पमुखले विश्वको १ सय ९३ देशमध्ये १७ औं जेठो देश नेपालको अर्थतन्त्रलाई छिमेकी मुलुकको आर्थिक विकासको छालले डुबाउन सक्ने शंका व्यक्त गर्दै नेपाललाई छिमेकी देशमा र्’मर्ज/सबमर्जर्’ गर्नुपर्ने उद्गार किन व्यक्त गरे – यो उनको विवसता हो या चर्चामा आउने लहडिपना हो – राजनीतिक शिर्षेताबीच पद र शक्तिका लागि लुछाचुँडी नभए अथवा आर्थिक नीतिमा सबै नेता एकमत भए सदीयौंदेखि स्वतन्त्र देश नेपालले जलविद्युत उत्पादन जस्ता आफ्नै स्रोतसाधन परिचालन गरी आर्थिक उन्नति गर्न सक्दैन र – अनि किन अर्को देशसँग आर्थिक मर्ज र सबमर्ज हुने कुरा आउँछ र – किन यस्तो कुरा  गर्नु पर्‍यो –

यी कुरा जेसुकै भए तापनि विगत हर्ेदा नेपाललाई मर्ज गर्नुपर्ने भट्टर्राईको भनाइ नयाँ र नौलो होइन । नेपाली युवा उद्यमी व्यवसायीले २०६५ बैशाख २८ गते आयोजना गरेकेा कार्यक्रममा ‘नेपाल-भारतबीचको खुल्ाा सीमालाई व्यवस्थित गर्नुपर्ने अन्यथा दर्ुइ देशलाई मर्ज गर्नुपर्ने’ धारणा उहाँले र्सार्वजनिक गर्नु भएकेा थियो । त्यसबेला उहाँको तर्क थियो- ‘नेपाललाई या त मर्ज गर्नुपर्ने अन्यथा स्वतन्त्र राष्ट्रका रुपमा केही गर्नुपर्छ ।’ उद्यमीलाई सम्बोधन गर्दा भट्टर्राईले र्’मर्ज’ भन्ने शब्द तीन पटक उल्लेख गर्नु भएको थियो । साढे तीन वर्षछि सरकार प्रमुखको ओहोदामा रहेका समय फेरि र्’मर्ज’ भन्ने शब्द अगाडि सार्नु भएको छ । नेपाली नागरिक समाजका लागि यो निकै संवेदनशील कुरो हुन आएको छ । उनले कस्तो मनसाय र कुन भावनाले र्’मर्ज’ शब्द पटक-पटक प्रयोग गरेका हुन – उहँलाई र्’मर्ज र सबमर्जर्’ को राजनीतिक र शाब्दिक अर्थ के लागेको होला –

र्’मर्ज’ को अर्थ के हो भनी केम्ब्रिज इङ्गलिस डिक्सनेरी हेर्‍यौं भने- ‘टु युनाइट, टु कम्बाइन, टु बि एर्ब्जर्बड, टु बि इन्कर्पोरेटेड -एक हुनु, मिसिनु, मिलाउनु, समावेस गर्नु) भन्ने अल्लेख गरिएकेा पाइन्छ । सबमर्जको अर्थ डुब्नु, पानीले ढाक्नु, पानीमुनि जानु भन्ने बुझिन्छ ।

यस पर्रि्रेक्ष्यमा डा. भट्टर्राईको मनसाय हुनसक्छ- यदि दर्ुइ देश एकआपसमा एउटा सिङ्गो देशका रूपमा समाविष्ट भएमा आर्थिक तथा राजनीतिक क्षेत्रमा कुनै रडाको मच्चिदैन र मनोमालिन्य हुँदैन । सेवा प्रदाय तथा सामग्री उपलव्धिको सम्बन्धमा नेपालले पेट्रोलियम पदार्थको अभाव खेप्नु पर्दैन । निर्माण सामग्रीको कमी भोग्नु पर्दैन । खाद्यान्नको कालाबजारी धान्नुपर्ने छैन । नेपाल-भारत दुवै देश एउटैमा मिसिन पुगेपछि न त ‘एक मधेस एक प्रदेश’ को नाराले संविधानसभाको बैठक अवरुद्ध हुन पुग्छ, न त ताप्लेजुङदेखि दार्चुलासम्मको २२ जिल्लाको ‘एक हिमाल एक प्रदेश’ सम्बन्धी ‘स्वायत्त हिमाली प्रदेश’ अर्थात भोट प्रदेश स्थापनाको आवाज उठ्छ । यस्तैगरी कोशी, गण्डकी, कर्ण्ााली नदीलाई काबेरीसम्मको नदी जडान योजनामा बाधा व्यवधान आउने छैन । नेपालमा डुबान र जलजमाउको समस्याले पिरोल्दैन । कालापानी-लिम्पियाधुरा, सुस्ता जस्ता सीमा अतिक्रमण र मिचानको समस्या हराउने छन् । नेपालमा डुबान र जलजमाउको समस्याले पिरोल्दैन । नेपालको आर्थिक उन्नति हुन्छ । प्रधानमन्त्री भट्टर्राईको यिनै सोचाइ हुनसक्छ । अन्ततः एसडी मुनी, केभी राजन, श्याम शरण, शिवशंकर मेनन, अशोक मेहता, देव मुखर्जीले नेपालबारे अरु बढी सोचिरहन नपर्ने हुन्छ ।

अर्कोतर्फदर्ुइ देशलाई एउटै मुलुकका रूपमा सम्मिलन गराउने सम्बन्धमा ऐतिहासिक भूगोल अध्ययन गर्दा भारतीय उपमहाद्वीप करोडौं वर्षघि वर्तमान अष्ट्रेलियाबाट गन्डवाना ल्यान्डका रूपमा छुट्टएिर आएको बुझिन्छ । भर्ूगर्भवेत्ता अनुसार भारतीय उपमहाद्वीप अझै पनि हिमालय श्रृंखला र तिब्बती पठार मुन्तिर प्रतिवर्ष२ सेन्टिमिटरका दरले घुसिरहेको छ । यो भौगोलिक तथ्य हो कि भारतीय उपमहाद्वीपमा भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, श्रीलंका, नेपाल, भुटान, म्यानमार आदि अवस्थित रहेका छन् । ब्रिटिश राजका समयमा राजनीतिक हिसाबले नेपालबाहेक यी सबै मुलुक बेलायती साम्राज्यअर्न्तर्गत रहेका थिए । अब केही समयदेखि राजनीतिक ज्वरांशका कारण बिरामी देश बर्बराउ“दै छ कि नेपाल र भारत एक आपसमा समाविष्ट हुनर्ुपर्छ । यो कुरा भारतमा आधा शताव्दिभन्दा अघिदेखि कुरा उठ्दै आएको पाइन्छ । भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम योद्धा वल्लभभाइ पटेलले ७ नोभेम्बर १९५० मा जवाहरलाल नेहरूलाई लेखेको चिठ्ठीमा भनिएको छ- “हामीले हाम्रो उत्तरी र उत्तर-पर्ूर्वी सीमान्त क्षेत्रको राजनीतिक र प्रशासनिक पाइला सुदृढ पार्ने कदम चाल्नर्ुपर्छ । यसमा नेपाल, भुटान, सिक्किम, दार्जिलिङ र आसामको जातीय सीमासमेत सम्पर्ूण्ा सिमाना समावेश रहने छन् ।” यसले के संकेत गर्छ भने- उत्तरको हिमालयदेखि दक्षिणको कन्या कुमारी -केप कमोरिन) सम्म एउटै सिङ्गो सिमाना रहनर्ुपर्छ ।

यसै प्रसङ्गमा २०६२ कात्तिकमा बीबीसीले श्रोताहरुबीच प्रक्षेपण गरेको प्रश्न यहा“ जोड्नु सान्दर्भिक हुनसक्छ । प्रश्न थियो- भाषा, संस्कृति, आर्थिकस्थिति, भौगोलिक निकटताका सबै कुरा विचार गर्दा नेपाल भारतमा गाभिए अझ बढी उन्नति गर्न सक्छ, यसबारेमा के भन्नुहुन्छ – यसको संकलित जवाफ के थियो प्रकाशमा आएन । तर त्यस बखत नेपाली श्रोताहरूले विरोध गरे । परराष्ट्र मन्त्रालयले वक्तव्य दियो । फलतः बीबीसीका महानिर्देशकले माफी मागेर पत्र लेखे । प्रधानमन्त्रीको विचारमा आर्थिक विकासका हैंशियतमा नेपाल मर्ज/सबमर्जर् भए यस्ता कुरा आउँदैनन् ।

तीन वर्षघि नेपाली उद्यमी व्यवसायीलाई सम्वोधन गर्दा बाबुराम भट्टर्राईले खुला सीमालाई नियमन गर्नुपर्छ भन्ने कुरोलाई र्’मर्ज’ अर्थात् मिसिनु भन्ने शब्दस“ग गा“स्नुभएको थियो । अहिले आएर चीन र भारतको बीचमा नेपाल अर्थतन्त्रको पुल बन्न नसके नेपालको अर्थतन्त्र दर्ुइमध्ये एक देशमा सबमर्ज हुने खतरा देख्नुभएको छ । तर भारत या चीनले नेपाललाई कुनै पनि हालतमा सबमर्ज गर्ने धृष्टता राख्दैन । यी दुवै देशले नेपाल र्सार्वभौमसत्तासम्पन्न राष्ट्र हो, नेपालको आफ्नो आर्थिक विकास आफैले गर्नर्ुपर्छ भनी दुवैले पटक-पटक भन्दै आएका छन् । नेपालको दुवै छिमेकी मुलुक विश्वमा उदयीमान राष्ट्र हुन् । विश्व रङ्गमञ्चमा उनीहरुको आफ्नै छवि रहेको छ । यस पर्रि्रेक्षमा भारत या चीनमध्ये कुनैले पनि नेपाललाई मर्ज/सबमर्ज गर्ने अभिलाशा तथा धृष्टता राखेका छैनन् ।

अर्कोतर्फहिजोआज सूचना प्रणालीको विकासका निम्ति विश्व नै एउटा गाउ“ हो भन्ने दृष्टिकोण र सीमाविहीन महाद्वीपको आवाज आइरहेको सर्न्दर्भमा नेपाल र भारत सीमारहित भई एउटै देशमा मिसिने भन्ने भट्टर्राईको विचार नराम्रो होइन कि – तर प्रधानमन्त्री भट्टर्राईको यस्तो लहडी र भावनात्मक सोचाइको र्’मर्ज/सबमर्जर्’ भन्ने शब्दका सम्बन्धमा यस पंक्तिकारको एउटा अत्यन्तै व्यग्र अडान के रहेको छ भने, नेपाललाई कदापि भारतमा मिलाउने हुनु हु“दैन । तर भारत र नेपाल एकआपसमा मिसिनु पर्छ र यस्तो संयुक्त भएको देशको नामचाहि“ निश्चय पनि ‘नेपाल’ रहनर्ुपर्छ,  ‘भारत’ होइन । यसमा कत्ति पनि डगमग हुनुहु“दैन, धरमर गर्नु हुदैन । यो भनाइ व्यंग्यात्मक पनि ठानिन सक्ला । तर केही नेताहरूले परिकल्पना गरेको ‘नया“ नेपाल’ को खाका र ढा“चा  यस्तै प्रकारको पो हो कि –

यस्तो भएमा प्रधानमन्त्री भट्टर्राईको मर्जर्/सबमर्ज भन्ने शब्दको उद्गारले र केही नेताले सोंचेको नया“ नेपालको सिमाना हिमालयदेखि कन्या कुमारीसम्म पुगेको हुनेछ । यसबाट स्वर्गीय सरदार वल्लभभाइ पटेलको आत्माले पनि चीर शान्ति प्राप्त गर्नेछ । यसपछि भट्टराइले र्’मर्जर्/सबमर्ज’ शब्द फेरि उच्चारण गर्न आवश्यक पर्ने छैन । यसको परिणाम- नेपाली मूलका कुनै न कुनै व्यक्ति ‘नयाँ नेपाल’ राष्ट्रको ‘हिमवत प्रदेश’ को मुख्यमन्त्री/गभर्नर चुनिदै रहेन छन् । प्रधानमन्त्री भट्टर्राईले पटक-पटक नेपाल मर्ज/सबमर्जबारे उठाएकेा कुरोको चुरो यही त होइन –

यी कुरा जे जस्तो भए तापनि नेपालको पहिचान विश्वमा बढ्दै गएकोले र अन्तराष्ट्रिय जगतमा नेपालको धेरै मित्रराष्ट्र हुनुको साथै यसको भू-राजनीतिक महत्वका कारण प्रधानमन्त्री भट्टर्राईको नेपाल मर्जर्र्/सबमर्जको कुरा अर्न्तर्गत राजनीतिक तथा आर्थिक तवरमा भारतमा नेपाल मर्ज हुने कुरा कार्यगत रुपमा आउन सक्ने छैन । यो कुरा भट्टर्राईको दिवास्वप्न मात्रै हुनेछ ।

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: