Kantipur @ Kalapani

Kantipur @ Kalapani

Buddhi Narayan Shrestha

Kalapanima Kantiur

Advertisements

Prithvi Jayanti

Prithvi Jayanti

Buddhi Narayan Shrestha

On the occasion of Prithvi Jayanti, I had spoken in front of the Statue of Late ‘Prithvi Narayan Shah the Great’ that he had given birth to the country ‘NEPAL’ on Bikram Sambat 1826 Mangsir 1 (16 November 1769). He didn’t name the country as Gorkha but Nepal. Since he had started to unify the Himalayan country from Gorkha.

 

Prithvi Jayanti

Kantipur in Kalapani

Kantipur in Kalapani

Buddi Speaking

Buddhi Narayan Shrestha

 

कालापानीमा कान्तिपुर

बुद्धिनारायण श्रेष्ठ

 

(नारायण वाग्लेले दार्चुलाको कालापानी पुगेर स्थलगत रिपोर्टिङ गरेपछि तथ्य उजागर भयो। २०५३ असोज २९, ३० तथा कात्तिक १ को कान्तिपुरमा प्रकाशित कालापानीमा भारतीय प्रहरी शिविर : भारतद्वारा महाकालीको कृत्रिम मुहान निर्माण’, ‘कालापानी अतिक्रमण : नेपालभारतचीन त्रिदेशीय सीमाविन्दु नै विवाद’, ‘कालापानीबाट भारतीय सेना हटाउन एमालेद्वारा प्रधानमन्त्रीलाई दबाबजस्ता समाचार विश्लेषण, सम्प्रेषण भएपछि नेपाली आमजनता सुसूचित हुन थाले )

भारत र चीनबीच सन् १९६२ मा भएको घमासान युद्ध रोकिएपछि भारतीय फौजले सुरक्षात्मक रणकौशलीय क्षेत्र खोज्दै जाँदा कालापानी–लिपुलेकको अवस्थितिलाई उपयुक्त स्थान ठान्यो र उनीहरू त्यहीं अड्डा जमाएर बसे । पहाडी खण्डको नदी छेउमा लगभग समथर रहेका कालापानीे र यसभन्दा पूर्वको दुई अभेद्य पहाडको बीचमा घाँटी परेर लिपुलेक भन्ज्याङ रहेकाले यसैलाई प्रतिरक्षात्मक स्थान ठानियो । चीनको ताक्लाकोटतर्फबाट चिनियाँ फौज भारततर्फ आएमा लिपुलेक घाँटीबाट पस्न सक्ने भएको पनि आकलन गरियो । चिनियाँ सेना यदि त्यसै घाँटीबाट छिर्न खोजे गोला बारुदले रोक्न सकिने र लडाइँको खरखजाना सकिएमा भन्ज्याङमाथिको २० हजार २ सय फिट अग्लो डाँडाबाट ढुंगामुढा बर्साएर भए पनि चिनियाँ फौजलाई रोक्न सकिने रणनीति भारतीय फौजले लियो । सुरुमा भारतीय फौजको संख्या थोरै मात्र थियो । दिल्लीले त्यहाँ इन्डो टिबेटन बोर्डर पोस्ट स्थापना गरी फौजको संख्या थप्यो । त्यसताका हाते वायरलेसको सहायताले त्यहाँको गतिविधि दिल्ली र राँची क्यान्टोनमेन्टमा जाहेर गरिन्थ्यो ।

 

सुगौली सन्धिको धारा ५ मा नेपालको पश्चिमी सिमाना काली नदी भनी उल्लेख गरिए तापनि काली नदीभन्दा पूर्वको लिम्पियाधुरा, कुटी, नावी, गुञ्जी, कालापानी, तुल्सीन्युराङ, नाभिडाङ, लिपुलेक क्षेत्र निकै दुर्गम भएकाले त्यसतर्फ नेपालको कहिल्यै दृष्टि पुगेन । त्यसैले भारतीय फौज त्यहाँ हालिमुहाली गरी बसे । चिनियाँ फौजबाट त्रसित र सशंकित भारतीय दस्ताले कालापानीमा सुदृढ किल्ला बनाए । कालान्तरमा त्यहाँ सातवटा बंकर भवन र दुई प्रशासनिक भवन बनाइयो । जाडोमा हातहतियार गोलाबारुद चिसोले जमोट नहोस् भनी भवनमा ‘हिटिङ सिस्टम’ स्थापना गरियो । सञ्चारयन्त्र सञ्चालनका लागि आधुनिक प्रविधियुक्त बनाइयो । यस्ता संरचनाको स्थापना गरिसक्दा पनि नेपालले थाहा पाउन सकेन वा चासो लिएन । कालापानी क्षेत्रको नेपाली भूभाग भारतीय अर्धसैनिक बलले अतिक्रमण गरेर बसेका छन् भन्ने अधिकांश नेपालीलाई थाहा थिएन ।

जब इन्डो टिबेटन बोर्डर पोस्टका भारतीय जवानले नेपालीलाई कालापानी नाभिडाङ भएर चीनको ताक्लाकोट तथा मानसरोवर तीर्थस्थल जान कडाइ गर्न थाल्यो, तब कालापानीमा भारतीय फौज छ भन्ने जानकारी फैलन थाल्यो । यसपछि कालापानी दक्षिणको माथिल्लो कावा, तल्लो कावा, छाङरुका नेपाली बासिन्दालाई कालापानी क्याम्प भएर आवतजावत गर्न रोक्न थालियो । अनि कालापानी अतिक्रमणबारे कञ्चनपुर, धनगढी, नेपालगन्जतर्फ पनि जानकारी भयो । यसैबीच कालापानी क्याम्पको दक्षिणपूर्वतर्फ एउटा कालीको मन्दिर बनाइयो । पहाडमा उम्रेको जरुवा पानी जम्मा गरी मन्दिर अगाडि सानो पोखरी बनाइयो । पोखरीबाट निकालिएको सानो खोल्सीको पानीलाई लिपुलेक नजिकैबाट निस्केको नदीमा लगेर मिसाइने गरियो । त्यसपछि नेपाली स्थानीयवासीलाई ताक्लाकोट जान मन्दिरभन्दा दक्षिणबाट टिड्कर भन्ज्याङको बाटोतर्फ मोडाइयो । यसपछि स्थानीयवासी तथा जिल्ला विकास समितिका सभापति काठमाडौं आउँदा नेपालको कालापानी सिमाना अतिक्रमण भएको कुरा बेलाबखत फाट्टफुट्ट सुनाउने गरिन्थ्यो । दार्च‘लाबाट प्रतिनिधित्व गर्ने सांसद प्रेमसिंह धामीले अरू प्रकाश पार्ने गर्थे । खासमा नेपालको कालापानी क्षेत्र मिचिएको तथ्यबारे स्थानीय जनताले बोलेको कुरा काठमाडौं पुग्न सकेको थिएन । तर यसै दैनिकको माध्यमद्वारा कालापानी सीमा मामिलाको तथ्यता राजधानीमा मात्र होइन, देशबाहिर पनि पुग्न थाल्यो ।

bitbinako-1922018054313-1000x0

कालापानीबारे स्थलगत रिपोर्टिङ

कान्तिपुरका सञ्चारकर्मी (पछि प्रधान सम्पादक) नारायण वाग्लेले दार्च‘लाको कालापानी पुगेर स्थलगत रिपोर्टिङ गरेपछि तथ्य उजागर भयो । २०५३ असोज २९, ३० तथा कात्तिक १ को कान्तिपुरमा प्रकाशित ‘कालापानीमा भारतीय प्रहरी शिविर : भारतद्वारा महाकालीको कृत्रिम मुहान निर्माण, कालापानी अतिक्रमण: नेपाल–भारत–चीन त्रिदेशीय सीमाविन्दु नै विवाद, कालापानीबाट भारतीय सेना हटाउन एमालेद्वारा प्रधानमन्त्रीलाई दबाब’ जस्ता समाचार विश्लेषण, सम्प्रेषण भएपछि नेपाली आमजनता सुसूचित हुन थाले । नेपाल–भारत प्राविधिक स्तरीय संयुक्त सीमा समितिको १९ औं बैठकको समाचार संकलन गर्न देहरादुन पुगेका वाग्लेको ‘भारतले महाकालीको सीमांकन गर्न मानेन’ भन्ने सम्प्रेषण ०५३ माघ ७ को अंकमा प्रकाशित गरेपछि कालापानी अतिक्रमण र महाकाली नदीकोउद्गम कुन हो भन्ने सम्बन्धमा तत्कालीन संसदीय समितिले छानबिन गर्न सुरु गरेको थियो ।

 

यस दैनिकको ०५४ असार २५ अंकमा ‘कालापानी विवाद’ शीर्षकको सम्पादकीय प्रकाशित भएका कारण भारतीय राजदूत केभी राजनले ‘कालापानी आफ्नो भूमिमा पर्ने’ दाबी गरेको कुरा ०५५ जेठ २१ मा प्रकाशित भएको थियो । यसको प्रतिक्रियास्वरूप प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले ‘तीन दशक अघिदेखि भारतले अतिक्रमण गर्दै आएको कालापानी नेपालको भएको’ अडान व्यक्त गरेको समाचार जेठ २६ गते र भारतीय राजदूतको ‘कालापानी भारतको हो भनेर कहिल्यै नभनेको’ स्पष्टोक्ति २७ गते यसै दैनिकले प्रकाशित गरेको थियो । यस सन्दर्भमा ‘कालापानीको जटिलता’ शीर्षकमा जेठ २७ गते सम्पादकीय पनि लेखिएको थियो ।

 

यसपछि कालापानी तथा अन्य सीमा मामिलामा अन्य सञ्चारमाध्यमले पनि कान्तिपुर दैनिकले उजागर गरेका कुराहरू फाट्टफुट्ट लेख्न थाले । लेखकहरूले पनि सीमा मामिलाबारे कलम चलाउन थाले । समयक्रममा कतिपय दैनिक, साप्ताहिक, पाक्षिक समाचारमाध्यम सीमाबारे समाचार संकलन, प्रेषण, प्रकाशन गर्न रोक्न बाध्य पनि भए । एक ब्रोडसिट दैनिकका सम्पादकले यस पंक्तिकारसहित मदन रेग्मी, गोकर्ण विष्ट, सूर्य भुसालसँगको राउन्ड टेबल ०६३ पुस १४ गते प्रकाशित गरेकामा यस्ता सीमाको सन्दर्भ प्रकाशन रोक्न बाध्य पारियो । तर कान्तिपुर मिडिया ग्रुप (केएमजी) ले भने सीमा अतिक्रमण, व्यवस्थापन सम्बन्धमा उजागर गर्दै समाधानका उपाय तथा सुझाव पस्कँदै गएको पाइन्छ ।

 

पत्रकार सुधीर शर्माले पनि २०५३ सालमै कालापानी क्षेत्रको भ्रमण गरी मूल्यांकन मासिक र जनआस्था साप्ताहिकमा स्थलगत रिपोर्टिङहरू प्रकाशित गरेका थिए । पछि नेपाल साप्ताहिकको सम्पादक (हाल कान्तिपुरका प्रधान सम्पादक) छँदा पनि शर्माले स्थलगत अध्ययनका आधारमा ०६२ जेठ १ अंकको आवरण पृष्ठमा कालापानी क्याम्पको फोटोसमेत राखी ‘कालापानी चीनको कोसेली भारतलाई’ अनि ०६१ फागुन २३ मा ‘सीमापारिको सन्देश : भारत किन असहयोग गर्दैछ ?’ तथा २०६० जेठ १–१५ को प्रकाशनमा ‘नेपाल घेर्‍यो भारतीय फौजले’ भन्नेजस्ता विश्लेषणात्मक लेख–रिपोर्टिङ प्रकाशन गरेको भेटिन्छ । शर्माको प्रासांगिक तथा बहुचर्चित पुस्तक ‘प्रयोगशाला’ मा ‘सीमा मिचिएको कुरा : प्रचण्ड कालापानी जाने भनिएको अन्तिममा रद्द गरियो (पृष्ठ ३०९), भारतीय साँध पहिलेजस्तो हिमालय होइन (पृष्ठ २५६) भन्ने बुँदाहरूका वर्णन तथा विश्लेषण गरिएका छन् ।

 

यस्तै कान्तिपुरकर्मी विक्रम गिरीले ०६३ पुस ४ मा कान्तिपुर रिपोर्टरको डायरीमा लेखेका थिए– ‘कालापानी पुग्न दुई–तीन घण्टाको पैदल बाँकी थियो । भारत–तिब्बत सीमा प्रहरीले यात्रा रोक्न भन्यो । निराश र बेचैनीसँगै मेरो पाइला तीन घण्टा वरको छाङरु गाउँ फर्कन बाध्य भयो । यसबाट कालापानी चुम्ने इच्छा भने अधुरै रहन गयो ।’

 

कान्तिपुरले कालापानी मामिला उजागर गर्न‘पूर्व दार्च‘लाका प्रमुख जिल्ला अधिकारीहरूले नेपालको कालापानी अतिक्रमित भएको छ भन्ने प्रतिवेदन गृह मन्त्रालयमा पठाउने गरेका थिए । उदाहरणार्थ, दार्च‘लाका तत्कालीन प्रजिअ डा. द्वारिकानाथ ढुंगेल (हाल पूर्वसचिव) ले भनेका छन्, ‘म ०३६–३८ सम्म दार्चुलाको प्रजिअ रह‘दा कालापानी समस्या सुल्झाउन सरकारीस्तरबाट वार्ता गरी चाँडै नै टुंग्याउनुपर्छ भनी रिपोर्ट सिंहदरबारलाई दिएको थिएँ । यो समस्या सुल्झाउन सिमानामा राष्ट्रिय झन्डा फहराउनुपर्छ, छाङरुदेखि कालापानीसम्म जाने बाटो बनाउनुपर्छ ।’ यसैगरी महाकाली अञ्चलाधीश जोनदेन उक्याबले पनि बेलाबखत कालापानीबारे जाहेरी गरेका थिए । तर ती कुरा प्रकाशमा आउने गर्दैनथ्यो । यतिसम्म कि त्यस्ता प्रतिवेदन जो जसले पाउँथे टेबलको घर्राभित्र कोचेर दबाइन्थ्यो । यदाकदा यस्ता फाइल नारायणहिटी दरबारसम्म पुग्दा पनि त्यो फाइल फर्काइँदैन थियो ।

 

तत्कालीन शाही नेपाली सेनाका जर्नेल भरतकेशर सिंह तथा कर्णेल शम्भुशमशेर राणा हिल्सा, टिङ्कर निरीक्षण गर्न जाने क्रममा ०२६ सालमा कालापानीमा रहेको भारतीय अर्धसैनिक क्याम्पसम्म पुगेका थिए । उनीहरूको मौखिक जाहेरी माथिल्लो तहमा पुग्दा कुनै कदम चाल्ने गरिएको थिएन । के कारणले यस्तो गरिन्थ्यो, खास कसैलाई थाहा हुँदैनथ्यो र सरोकार पनि राख्दैनथे । तर कान्तिपुरले सत्य तथ्य विवरण उजागर गर्न थालेपछि सम्बन्धित निकायको मुख बेलामौकामा खुल्ने गरेको छ । तर पनि अतिक्रमण समाधानको पाइला चाल्ने गरिएको छैन ।

केएमजीले कान्तिपुर दैनिक प्रकाशन सुरु गरेको पच्चीस वर्षदेखि हालसम्म पनि कालापानी मामिलासहित नेपालको सीमा विवाद सम्बन्धमा समाचार, सम्पादकीय, टिप्पणी, समीक्षा, लेख रचना, प्रकाशित गर्दै आइरहेको छ । सबभन्दा पछिल्लो प्रकाशनको कुरा गर्ने हो भने ०७४ माघ २३ मा ‘सिरहाको ठाडी सीमा दशगजामै भारतीय भन्सार चेकपोस्ट भवन’ प्रकाशित छ । माघ ३ मा वीरगन्ज छपकैयामा ‘नयाँ सीमास्तम्भले नेपाली–भूभाग भारतमा’ शीर्षक समाचार र माघ ४ गते ‘सीमांकन सिर्जित समस्या सुल्झाऊ’ शीर्षकमा सम्पादकीय नै लेख्दै सरकार र सरोकारवाला निकायको ध्यान खिचेको छ ।

 

प्रकाशन प्रसारणमा विभिन्न तत्त्वले जे जस्तो बाधा व्यवधान खडा गर्न खोजे तापनि कान्तिपुर लगातार अगाडि बढिरहेको पाइन्छ । यस सम्बन्धमा एउटा घटना उल्लेख गर्न‘ प्रासांगिक होला । कुरो हो, ०६५ जेठ अन्तिम साताको । पब्लिकेसन्सको न्युज प्रिन्ट बोकेको ३९ वटा कन्टेनर एक महिनाजति कोलकाता बन्दरगाहमा रोक्न लगाएर पत्रिका नै छापिन नदिने प्रयास तत्कालीन भारतीय राजदूतले गरेका थिए । तर केएमजीले सबै अवरोध हटाएर प्रकाशन एक घण्टा पनि ढिला हुन दिएन । पब्लिकेसन्सले राष्ट्रिय स्वाधीनता तथा प्रकाशनको स्वाभिमानतालाई अविच्छिन्न तरिकाले अघि बढाइरहेको पाइन्छ ।

 

यस पंक्तिकारको लेख

केएमजीले यस पंक्तिकारको पनि कालापानी–लिपुलेक जस्ता सीमा मामिलासम्बन्धी लेख रचना, समाचार, अन्तर्वार्ता प्रकाशित प्रसारित गरिरहेको छ । कान्तिपुरले कालापानी सीमा मामिलामा स्थलगत रिपोर्टिङ गर्न सुरु गरेपछि ०५३ चैत १ मा मेरो लेख ‘कालापानी सिमाना : लिखितम कि बकितम’ छापेको थियो । यद्यपि यसभन्दा अघि ०५३ भदौ १० मा ‘जंगे सीमास्तम्भको दर्जा’ शीर्षक लेख पनि प्रकाशित भएको थियो । कालापानीबारे जनमानसमा उजार गरेपछि कान्तिपुर तथा काठमान्डु पोस्टले मेरो सयौं लेख छापिसकेका छन् । तीमध्ये सबभन्दा पछिल्लो ०७४ माघ १७ मा प्रकाशित ‘वीरगन्जको विवाद’ हो । कान्तिपुरले मेरो लेख छापिदिने गरेपछि सीमा चर्चाकै बारे पुस्तक किन नलेख्ने भन्ने मनमा लागेर अहिलेसम्म ९ वटा मेरा पुस्तक बजारमा निस्किसकेका छन् । दसौंको तरखरमा रहेको छु । यसमध्ये ‘नेपालको सिमाना’ नामक पुस्तकले २०५७ को मदन पुरस्कार पनि जित्यो । यस पुस्तकमा मैले कान्तिपुर समाचार, टिप्पणी तथा लेख आदि विषयवस्तु पनि रिफर, साभार तथा संलग्न गरेको थिएँ । यसबाट मलाई लाग्छ, कान्तिपुरले मलाई प्रकाशमा ल्यायो र मैलेचाहिँ पब्लिकेसन्सको बिक्री केही भए पनि बढाएँ । मेरो लेख निस्केका बेला कतिपय साथीभाइले भन्ने गरेका छन्– ‘तपाईंको लेख निक्लिरहने भएकाले म पनि कान्तिपुरको ग्राहक बनें ।’ पत्रिका नकिन्ने व्यक्तिले पनि मेरो लेख छापिएको दिनको कान्तिपुर किनेर पढें भन्नेसमेत निकै पाएको छु । एकाध महिना मेरो लेख निस्केन भने ‘खै, तपाईंको लेख त पढ्न पाइएन नि १’ भन्ने पनि धेरै रहेको पाएको छु ।

 

प्रकाशनले मात्र होइन, विद्युतीय माध्यम कान्तिपुर टेलिभिजनले पनि बेलाबखत मलाई सम्झने गरेको छ । खासगरी ‘राइज एन्ड साइन’ कार्यक्रमबाहेक कहिले फायर साइड, बहस, सरोकार, टुमरोज नेपालजस्ता र समाचार बाइटमा पनि बोलाउने गरेको छ । सबभन्दा पछिल्लो ०७४ माघ १० को कार्यक्रम ‘दस बजे’ नामक रेकर्डिङ प्रसारणमा ‘वीरगन्जको छपकैयाजस्ता सीमा मामिलाको दीर्घकालीन समाधान के कस्तो हुन सक्छ’ भन्ने पनि विषयवस्तु थियो ।

 

रेडियो कान्तिपुरले पनि बेलाबखत सम्झने गरेको छ । अलि पहिले दि हेडलाइनर, रेडियो टक जस्ता कार्यक्रममा र यही फागुन २ गते कान्तिपुर डायरीमा चाहिँ नेपाल र भारतबीच अपनाइएको ‘स्थिर सीमा सिद्धान्त’ को परिभाषा र यसले नेपालको सीमा जोगाउन के कस्तो भूमिका खेलेको छ भन्नेबारे व्याख्यात्मक भनाइ प्रसारण गरेको थियो ।

 

अन्त्यमा

केएमजीले गत पच्चीस वर्षदेखि जनमानस र नागरिक समाजसमक्ष उजागर गर्न लिम्पियाधरा, कालापानी, लिपुलेक, सुस्ताजस्ता सीमासम्बन्धी सत्यतथ्य समाचारसमेत सम्प्रेषणमा सञ्चारमाध्यमको सशक्त भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ । यस कार्य भविष्यमा पनि जारी राख्नेछ भन्ने लाग्छ । यसबाट राष्ट्र, राष्ट्रिय पहिचान, देशको सार्वभौमिकता, स्वाधीनता, स्वाभिमानता, स्वतन्त्रता तथा भौगोलिक अखण्डता सदा कायम राख्न मद्दत पुग्नेछ ।

 

श्रेष्ठ सीमाविद् हुन्।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७४ १०:२६

Book Review : Knowledge on Earthquake

Book Review : Knowledge on Earthquake

Book written by: Buddhi Narayan Shrestha

Reviewed by: Senior Advocate Laxmi Prasad Upreti

 

Bhukampa Ko Gyan

Ghost of Earthquake

Ghost of Earthquake

Knowledge on Earthquakes

Author:  Buddhi Narayan Shrestha (Knowledge on Earthquakes)

Reviewed by: Padama Singh Karki as (Ghost of Earthquake)

Bhukampa Logo

लेखकीय

सिमाना सम्बन्धी अध्ययन गर्ने मानिसद्वारा भूकम्प विषयक यो पुस्तक कसरी लेखियो – भन्ने जिज्ञासा उत्पन्न हुन सक्छ । यस सम्बन्धमा मेरो आफ्नो भनाइ यस्तो रहेको छ- मैले मास्टर ड्रि्री हासिल गरेको समयमा मुख्य भूगोल भए तापनि स्वेच्छिक विषयमा २०० अङ्कको भर्ूगर्भ विषय पनि लिएको थिएँ । यस विषयभित्र पृथ्वीको बनोट अर्न्तर्गत Evidence of Seismology तथा पहाड निर्माण सिद्धान्त अर्न्तर्गत Continental Drift Theory अध्ययन गरेको थिएँ ।

करिब पाँच करोड वर्षघि यस्तो एउटा भयङ्कर शक्ति उत्पन्न भयो, जसले अस्टे्रलिया र अप्रिmकी मडागास्करको केही भाग छुट्याइदियो र त्यो भूमि (Land Mass) तैरिदँै Eurasian Plateau भित्र धस्सिन पुग्यो । यसबाट हिमालय पर्वत शृङ्खला निर्माण हुन पुग्यो र हिमालयभन्दा दक्षिणको भागलाई भारतीय उपमहाद्वीप (Indian Sub-Continent) भनिन लाग्यो भन्ने ज्ञान हासिल गरेको थिएँ ।

नापी विभागको महानिर्देशक पदमा कार्यरत रहँदा अमेरिकाको University of Colorado, Boulder र नेपालको नापी विभागको सहकार्यमा २०४७ चैत्र महिनामा नेपालमा पहिलो पटक Global Positioning System (GPS) र्सर्भेक्षण गर्ने आयोजना कार्यान्वयन गरेको थिएँ । यस आयोजनाको मुख्य उद्देश्य नेपालमा न्भGeodetic Control Network Strengthening गर्ने र भारतीय उपमहाद्वीप युरेसियन प्लेटुभित्र वर्षो कति सेन्टिमिटरका दरले घुस्दैछ भन्ने नापो लिने पनि थियो ।

नेपाली टोलीको नेतृत्व मैले गरेको थिएँ भने अमेरिकी टोलीका प्रमुख थिए भर्ूगर्भविद् प्रो.डा. रजर बिलहाम । अमेरिकी टोलीलाई प्रत्येक वर्षमैले मेरो घर घट्टेकुलोमा एक छाक खाना ख्वाउने गरेको थिएँ । एक पटक खानापछि बिलहामको टोलीलाई बिदा गर्न मेरो घरअगाडि उभिएर कुराकानी गर्दै थियौं । त्यसै बखत बिलहामले मेरो घर माथिदेखि तलसम्म हर्ेर्दै भने- ‘बुद्धि, तपाईंको यो घर ठूलो भूकम्पका बेला पनि केही हुँदैन जस्तो देखिन्छ ।’ मैले उनलाई किन र के कारणले यस्तो भन्नुभएको हो भनी प्रश्न गरें । बिलहामले भने- ‘यो घर Wall System को रहेछ । घर लगभग चौकोस (Rectangle) आकारका रहेछन् । अनि दर्ुइ तलामात्र रहेछ । कोठाहरु पनि धेरै चौडा आयतनको रहेनछ । सन् २०३४ भित्र नेपालमा आउन सक्ने ठूलो भूकम्पले पनि तपाईंको घरलाई बिगार्दैन जस्तो लाग्छ । भूकम्पले कदाचित प्रभाव पार्‍यो भने पनि यो घरको एक कुना अलिकति भत्केला अथवा भित्ताको केही इँटाहरु खुस्केला । तर ठूलो जोखिममा पर्दैन । Pillar System को सलाई बट्टा आकारको अग्ला घरहरु सन् १९३४ तथा १८३४ को स्केल जत्रै भूकम्प आएमा रुख ढलेजस्तै गरी ढल्न सक्छन् ।’ उनको यो भनाइबाट नेपालमा प्रत्येक सय वर्षा एउटा भूकम्पको कम्पन काठमाडौंले थेग्नु पर्ने रहेछ भन्ने कुरो मेरो दिमागमा पर्‍यो ।

नापी विभागबाट म अवकाशित भइसकेपछि डा. वसन्त श्रेष्ठले उनी सम्पादक भएको एउटा म्यागेजिनका लागि लेख चाहियो भनी मलाई धरपटक गरे । रजर बिलहामको भनाइले मलाई चस्का दिइराखेको हुनाले ‘नेपालमा अर्को ठूलो भूकम्प कहिले -‘ भन्ने शर्ीष्ाक भएको लेख तयार पारी डा. श्रेष्ठलाई दिएँ । त्यो मेरो लेख आगमन मासिक, २०५३ वैशाख-जेठको अङ्कमा प्रकाशित भयो । त्यसपछि केही साथीहरुले मलाई ‘होइन ठूलो भूकम्प ल्याउने नै भइयो कि क्याहो -‘ भन्ने जस्ता खिसिटयुरीका वाक्य बोलेका थिए । मैले चाहिँ ‘खै भूकम्पविद्हरु त्यस्तै भन्दैछन्’ भन्दै टारेको थिएँ ।

समयको चक्रअनुसार २०६८ असोज १ गते नेपालको ताप्लेजुङ र भारतको सिक्किमलाई प्रभाव पारेर ६.९ रेक्टर स्केलको भूकम्प गयो । त्यस भूकम्पको केन्द्रविन्दु भारतको सिक्किम र नेपालको ताप्लेजुङ सीमामा परेको हो भनी भारतीय पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भयो । नेपाली पत्रिकाले पनि त्यसैलाई अनुसरण गरे । सानोतिनो भूकम्प गएको समाचार आउँदा पनि मैले चासो राख्दै अध्ययन गरेको थिएँ । यो भूकम्प ठूलो वर्गीकरणभित्रको भएको हुनाले देश-विदेशका समाचार पढ्दै United States Geological Survey को तथ्याङ्क विश्लेषण गरे ं। विश्लेषणपछि केन्द्रविन्दु नेपाल-भारत सीमाबाट ९ किलोमिटर पश्चिमतिर नेपालको ताप्लेजुङ जिल्ला लेलेप गाविसको मर्ेरा बस्तीमा १९ किलोमिटर गहिराइबाट भूकम्प छुटेको निचोडमा पुगें । अनि ‘भूकम्पको केन्द्रविन्दु नेपाल भित्रै’ भन्ने शर्ीष्ाकमा २०६८ असोज १० गते मेरो लेख कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित गरें । यो लेखलाई भूकम्प प्रविधि राष्ट्रिय समाज-नेपालका कार्यकारी निर्देशक तथा महासचिव आमोदमणि दीक्षितले र्समर्थन गर्दै ‘हामीले तथ्य विवरण उजागर गर्नैपर्छ’ भनेका थिए । यसपछि पनि भूकम्प सम्बन्धी लेखहरु पढ्ने र समाचारहरु सङ्कलन गर्ने गर्दैरहेको थिएँ ।

नेपालमा सम्वत् १८९० तथा १९९० मा आएको महाभूकम्पको अर्को समयचक्र पुग्दा नपुग्दै २०७२ वैशाख १२ गते ७.८ रेक्टर स्केलको भूकम्प गयो । यो भूकम्प आएर थामिनेबित्तिकै मैले २५ वर्षघि रजर बिलहामले भनेको कुरा सम्झेँ । उनले भनेजस्तै मेरो घर कतै केही भएन । मेरो घरपछाडि पश्चिम साँधमा रहेको दीपक आचार्यको घरचाहिँ भूकम्पले जोखिममा पार्‍यो । बस्नै नहुने तुल्यायो । अनि जगैदेखि भत्काएर बनाएको नयाँ घर निर्माण कार्य हालै सम्पन्न भएको छ ।

२०७२ वैशाखको भूकम्प छुटेको भोलिपल्टदेखि देश विदेशबाट प्रकाशित भएका समाचार सङ्कलन गर्न सुरू गरेँ । पत्रपत्रिकाको कटिङ जोगाहट गर्न थालें । आफैँले पनि भूकम्पले उब्जाएको सन्त्रास, महाभूकम्पको पर्ूव जानकारीजस्ता शर्ीष्ाक राखी दैनिक पत्रपत्रिकामा लेख प्रकाशित गरेँ । केही टेलिभिजन च्यानल र एफएम रेडियोले भूकम्पबारे मेरो अन्तर्वार्ता प्रसारित गरेका थिए । बजारमा निस्केका भूकम्प सम्बन्धी पुस्तकहरु प्नि किन्न हिचकिचाहट गरिनँ । यस्ता सामग्रीहरुको अध्ययन, मनन र विश्लेषण आफ्नै दिमागले गरी आफ्नो ज्ञान मिसाएर आफ्नै प्रकारले यो पुस्तक तयार पारिएको छ । अमेरिकी हर्भर्ड विश्वविद्यालय पुस्तकालयको ऋबदयत क्अष्भलअभ ीष्दचबचथ मा रहेको भूकम्प विज्ञान सम्बन्धी पुस्तक, अनि भारतीय भर्ूगर्भ विभागबाट प्रकाशित नेपाल तथा नेपाल-भारत सीमामा गएका भूकम्पहरुको विवरण पनि पुस्तकमा उल्लेख गरिएको छ ।

विश्वका अन्य देशमा ८ रेक्टर स्केल सम्मको भूकम्पबाट खास क्षति भएको पाइँदैन । उदहारणार्थ, २०१५ सेप्टेम्बर १६ मा चिलीको मध्यभागमा गएको ८.३ स्केलको महाभूकम्पले १४ जनाको मात्र ज्यान लिएको थियो । तर
नेपालमा मझौला वर्गीकरणको भूकम्प छुट्दा पनि निकै क्षति पुर्‍याउने गरेको छ । भूकम्पबाट कसरी बँच्ने र कमभन्दा कम जोखिम हुन के कस्तो बन्दोवस्त गर्नुपर्छ भन्ने जनसाधारणमा ज्ञान नभएकाले यस पुस्तकमा भूकम्पबाट बँच्ने र बचाउने सम्बन्धमा के कसो गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश तथा जानकारी प्रवाह गर्ने कोसिस गरिएको छ । यस पुस्तकमा उल्लेख गरिएको खासगरी सैद्धान्तिक अध्याय विद्यालय, महाविद्यालयका विद्यार्थीहरुका निम्ति ऋयगचकभ द्यययप को रुपमा भूकम्पीय शिक्षा हासिल गर्न निकै उपयोगी हुनेछ भन्ने विश्वास गरिएको छ । यसैगरी विगतमा छुटेको भूकम्पबाट पाएको शिक्षा तथा अनुभवमा र्सवसाधारण तथा सरकारका तर्फाट के कस्ता कमजोरी भएका रहेछन् भन्ने कुरा पनि उल्लेख गरिएका छन् । २०७४ जेठ २९ गतेसम्म आएको पराकम्पनको तथ्याङ्क पनि तालिकामा उल्लेख गरिएको छ । २०७२ वैशाखमा गएको भूकम्पपछि नेपालको बजारमा भूकम्प सम्बन्धी केही पुस्तकहरु प्रकाशित भएको पाइन्छ । तर यो प्रस्तुत पुस्तक ती पुस्तकहरुभन्दा भिन्न प्रकृतिका रहेको छ । तथ्याङ्क पनि २०७४ जेठसम्मको समावेस गरिएको छ । यसैले भूकम्पप्रति दिलचस्पी राख्ने विद्यार्थीदेखि सामान्य तथा जागरुक पाठकहरुलाई पनि यो पुस्तकले भूकम्प सम्बन्धी ज्ञान दिलाउने छ भन्ने ठानेका छु ।

भूकम्पविद् तथा भर्ूगर्भवेत्ताहरुका अध्ययन, अनुसन्धान अनुसार नेपालमा १९९० सालको भन्दा ठूलो पैमानाको भूकम्प छुट्न बाँकी नै रहेको छ । २०७२ वैशाख १२ गते छुटेको भूकम्प जति ठूलो रिक्टर स्केलको छुट्नुपर्ने हो, त्यति मात्रामा ऊर्जाशाक्ति स्खलन हुन सकेन । बाँकी रहेको शक्ति काठमाडौं खाल्डो तथा नुवाकोट छेउछाउ अड्किएर ९ीयअपभम भएर) रहेको छ । त्यसकारण त्यो अड्किएको ऊर्जाशक्ति सञ्चय हुँदै कुनै पनि बेला त्यस्तो शक्ति स्खलन भएर अर्को भूकम्प छुट्न सक्छ भन्ने धारणा रहेको छ । यो कुरो जनमानसलाई अत्यासमा पार्नलाई होइन । तर तथ्य तथ्याङ्कले यस्तै देखाउँछ भन्ने वैज्ञानिकहरुको धारणा रहेको छ ।

नेपालमा विगतमा गएका भूकम्पहरुले पनि यस्तै देखाउँछन् । २०४५ भदौ ५ मा भएको भूकम्पले नेपालको मध्यपर्ूर्वी भागमा असर पार्‍यो । यो भूकम्पको स्रोत अन्य भूकम्पसँग मेल खाँदैन । यो भूकम्प धेरै गहिराइ ः Mantle बाट सुरु भएको पाइन्छ भने अन्य भूकम्पहरु १० देखि २५ कि.मि. गहिराइमा जाने गर्दछन् । २०६८ असोज १ को भूकम्पले पर्ूर्वी नेपालमा प्रभाव पार्‍यो । २०७२ वैशाख १२ को भूकम्पले लमजुङदेखि पर्ूव रामेछाप-ओखलढुङ्गा जिल्लासम्ममा बिमाख गर्‍यो । तर लमजुङ पश्चिमतर्फत बाँकी नै रहेको छ । अहिलेसम्म कास्की जिल्लादेखि पश्चिम नेपाल तथा भारतको अलमोडा, देहरादून, मुसौरी आदि क्षेत्रमा विगत पाँच सय वर्षेखि उल्लेखनीय स्केलको भूकम्प छुट्न सकेको छैन । तर ठूलो स्केलको भूकम्पको उमेर पुग्दै गएकोले त्यस क्षेत्रमा जुनसुकै बेला पनि भूकम्प जान सक्ने आँकलन -पर्ूवानुमान) वैज्ञानिकहरुले गरेका छन् ।

अन्त्यमा अमेरिका बोस्टनस्थित टफ्ट्स विश्वविद्यालयका एसोसियट प्रोफेसर डा. मबि सिंहले यो पुस्तकको खासगरी सैद्धान्तिक अध्यायमा केही प्राविधिक सुधार गरिदिई अन्य अध्यायहरु पनि रोचक तथा तथ्यपर्ूण्ा बनाउन सुझाव दिनुभएकोमा वहाँप्रति आभार व्यक्त गर्न चाहन्छु । यस पुस्तकको सैद्धान्तिक अध्यायमा भएका प्राविधिक त्रुटिहरु सच्याइदिनुभएकोमा खानी तथा भर्ूगर्भ विभागका उपमहानिर्देशक तथा भूकम्पवेत्ता डा. सोमनाथ सापकोटाप्रति कृतज्ञता ज्ञापन गर्दछु । यस पुस्तकमा दैनिक पत्रपत्रिकाबाट केही सामग्री साभार गरिएको छ । त्यस्ता सामग्रीका रचनाकारप्रति आभार प्रकट गर्न चाहन्छु । यस पुस्तकको कम्प्युटर ले-आउट गर्नुहुने ज्ञानु महर्जनलाई पारम्पारिक तवरले धन्यवाद उल्लेख गर्न चाहन्छु साथै आवरण पृष्ठको सशक्त तथा मार्मिक चित्रका लागि देवेन पाण्डेप्रति हार्दिक आभार व्यक्त गर्दछु । यस पुस्तक पढेर आउँदो भूकम्पबाट कसरी बँच्ने भन्ने ज्ञान हासिल गर्दै आफू बचौँ र अरुलाई पनि बचाऔँ । आफूले बनाएको आफ्नै घरले आफैँलाई किचेर आफू नमरौं भन्नका निम्ति भूकम्पीय शिक्षा हासिल गरी चनाखो तथा जागरुक होऔं भन्ने अनुरोध पाठकवृन्दप्रति गर्न चाहन्छु ।

00 – 00

 

 

%d bloggers like this: